Құрт – қазақ дастарханының бренді, ұзақ сақталатын әрі нәрлі тағам. Ол қыстың ұзақ күндерінде және алыс жорықтарда адамға қуат беретін таптырмас азық болған. «Құрт – қымбат, май – қымбат, қыздан артық не қымбат» деген халық әнінде құрттың құндылығы айтылады. Алайда, «құрт» сөзінің омонимдік (дыбысталуы бір, мағынасы басқа) табиғаты бар: бірі – тағам болса, екіншісі – зиянкес жәндік немесе ауру (құрт ауруы). Мақалдарда осы екі мағына да шебер қолданылған. «Ет ішінде құрт жүреді» деген сөз жақын адамдар арасындағы араздықты немесе іштен шыққан жауды білдіреді. Төмендегі Құрт туралы мақалдар тағамның қадірін де, ішкі дерттің қаупін де қатар қамтиды.
Құрт туралы таңдаулы мақалдар
- Қара құрт жесе, қой семіреді.
- Түзде жүріп, жау жайратқан батырмын. Үйге келіп, құрт қайнатқан батырмын.
- Ағаштың құрты — ағашты құртты.
- Ел ішінде жұрт жүреді, Ет ішінде құрт жүреді.
- Тұрып қалған суда құрт пайда болады.
- Қартайған ағашты құрт басады.
- Жылтыраған сырты бар, Бұршағының құрты бар.
- Құрыған ағаштың құрты да аш-арық.
- Түзде жүріп, Жау жайратқан батырмын, Үйге келіп, Құрт қайнатқан батырмын.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Ел ішінде жұрт жүреді, Ет ішінде құрт жүреді» мақалының астарлы мағынасы неде?
Бұл мақал қоғамның әртүрлілігін және сатқындық қаупін ескертеді. Ет бұзылса, ішінен құрт шығатыны сияқты, ел ішінде де бүлік шығаратын, арандататын немесе сыртқа сыр шашатын адамдар (ішкі дұшпандар) болуы мүмкін. Бұл – сақ болуға шақыратын саяси-әлеуметтік астары бар сөз. Құрт туралы айтқанда, бұл ең жиі қолданылатын метафора.
«Үйге келіп, құрт қайнатқан батырмын» деген сөз ер адамның рөлін төмендете ме?
Жоқ, керісінше, бұл сөз ер адамның қарапайымдылығын және отбасына қамқорлығын көрсетеді. Сыртта жауды жеңген батыр үйге келгенде, әйеліне көмектесіп, шаруаға араласудан арланбайды. Құрт қайнату – әйелдің шаруасы болса да, оған қолғабыс ету – сыйластықтың белгісі. Бұл мақал батырлық пен кішіпейілділіктің үйлесімін дәріптейді.
«Ағаштың құрты — ағашты құртты» деген не?
Бұл – «өз балтамыз өзімізді шапты» дегенге жақын мағына. Ағашты сырттан келген жау емес, оның өзегіне түскен құрт шірітіп, құлатады. Сол сияқты, әулетті немесе мемлекетті де сыртқы жаудан бұрын, ішкі алауыздық пен сатқындық әлсіретеді. Іштен шыққан жау жаман.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
