Қазақ халқы бостандық пен еркіндікті бәрінен жоғары бағалаған. «Құлдық» ұғымы біздің дәстүрлі дүниетанымымызда тек әлеуметтік мәртебе ғана емес, сонымен бірге рухани тәуелділікті де білдіреді. Еркін далада өскен көшпенділер үшін біреуге кіріптар болу, еркінен айырылу өліммен тең болған. Дегенмен, мақалдарда «құл» сөзі кейде ауыспалы мағынада, яғни қызмет ету, адалдық немесе нәпсінің құлы болу мағынасында да қолданылады. Мысалы, қонаққа қызмет ету – кішірею емес, керісінше, мәдениеттіліктің белгісі. Құлдық туралы айтылған нақыл сөздер адамның азаттығын, ар-намысын және еңбекқорлығын таразыға салады. Жаман әдеттерге, байлыққа немесе мансапқа құл болу – нағыз қасірет ретінде сипатталады. Бұл жинақ сізді еркіндіктің қадірін білуге және тек жақсылыққа қызмет етуге үндейді.
Құлдық туралы таңдаулы мақалдар
- Баталы құл арымас, батасыз құл жарымас.
- Қызды асырай алмаған күң етеді, ұлды асырай алмаған құл етеді.
- Жақсы арына құл, жаман малына құл.
- Ер азамат белгісі — түзде мырза, үйде құл.
- Арғымақ аттың құйрығы — әрі жібек, әрі қыл. Ер жігіттің белгісі — әрі мырза, әрі құл.
- Азат басың болсын құл, қолдан келмес іске ұмтыл.
- Ойсыз ұлдан, мисыз құл.
- Аталы ұл – қожалы құл.
- Жорға жүрісінен пұл болады, жаман жүрісінен құл болады.
- Жаман өз сыбағасына құлдық етеді.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Ер азамат белгісі — түзде мырза, үйде құл» дегенді қалай дұрыс түсіну керек?
Бұл мақал ер жігіттің отбасындағы және қоғамдағы рөлін керемет сипаттайды. «Түзде мырза» болу – ел ішінде жомарт, беделді, сыйлы болу деген сөз. Ал «үйде құл» болу – өз отбасына, жары мен балаларына қамқор болу, үй шаруасына көмектесу, жақындарына қызмет етуден арланбау дегенді білдіреді. Бұл жердегі Құлдық туралы сөз тікелей мағынада емес, жауапкершілік пен сүйіспеншілік мағынасында қолданылып тұр.
Рухани құлдық пен бостандық жайлы қандай ойлар бар?
«Жақсы арына құл, жаман малына құл» деген мақал адамның ішкі құндылықтарын көрсетеді. Текті адам үшін ең бастысы – оның ары мен ұяты, ол ар-ожданының алдында жауапты (құл). Ал төмен адам дүниеқоңыздыққа салынып, мал-мүліктің соңында кетіп, өз нәпсісінің құлына айналады. Халық даналығы нағыз еркіндік – нәпсіні жеңе білуде деп үйретеді.
Тәрбие туралы «Қызды асырай алмаған күң етеді…» мақалы нені ескертеді?
Бұл ата-анаға берілген қатаң ескерту. Егер ұл мен қызға дұрыс тәрбие, білім және өнеге бермесе, олар өскенде өзгенің босағасында қор болып, кіріптар күй кешуі мүмкін (құл немесе күң болады). Баланың болашағы оның алған тәрбиесі мен үйренген өнеріне тікелей байланысты екенін атап көрсетеді. Сондықтан ұрпақтың азат, рухы биік болуы – ата-ананың жауапкершілігінде.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
