Қазақ халқының дархан даласындай кең пейілі мен жомарттығы ең алдымен оның қонақжайлылығынан айқын көрінеді. Үйге келген кез келген жолаушыны «Құдайы қонақ» деп қабылдап, төрге шығару және бар дәмдісін алдына тосу – ғасырлар бойы бұзылмаған қасиетті дәстүр. Бабаларымыз қонақты үйге келетін ырыс пен берекенің бастауы деп санап, оны ренжітіп алудан қатты қорыққан. Есіктен кірген жанның көңілін табу арқылы шаңырақ иелері өздерінің тектілігі мен жоғары мәдениетін паш еткен. Тіпті жауласқан адамы келсе де, қонақ кәдесін жасап, дәм ауыз тигізу салты қатаң сақталған. Бұл беттегі Қонақ туралы жинақталған мақалдар осы ізгі дәстүрдің қыр-сырын тереңірек аша түседі. Қонақты күту әдебі, сыйластық, жомарттық және үй иесі мен мейман арасындағы қарым-қатынас туралы айтылған өсиеттер бүгінгі күнге дейін өз маңызын жоғалтқан жоқ. Қазіргі қоғамда да бұл нақыл сөздер адами байланыстарды нығайтуға және бауырмалдықты арттыруға үлкен үлес қосады. Ата салтын ардақтай білу – әрбір қазақтың қанында бар асыл қасиет.
Қонақ туралы таңдаулы мақалдар
- Қонақ келсе есікке, жүгіріп шық, кешікпе; қарсы алмасаң қонақты, кесір болар несіпке.
- Құтты қонақ келсе – қой егіз табады, құтсыз қонақ келсе – қойға қасқыр шабады.
- Қонаққа «кел» демек бар, «кет» демек жоқ.
- Қой егіз туады: бірі қонаққа сойылады, бірі қошқар қойылады.
- Жақсы бала қонаққа үйір, жақсы тай атқа үйір.
- Бұрынғы қонақ соңғы қонаққа орын берер.
- Қонақ асын Тәңірі өтейді; келемін десе – ықыластық, келмеймін десе – жол ашық.
- Қыдырлы қонақ қыдырып келер, қыдыры артынан шұбырып келер.
- Келгенше қонақ ұялар, келген соң үй иесі ұялар.
- Қонақ жаман болса – үй иесі қыдырады, үй иесі жаман болса – қонақ қыдырады.
Жиі қойылатын сұрақтар
Қазақ дәстүрінде «құтты қонақ» ұғымы нені білдіреді?
Халық нанымында кейбір адамдардың аяғы жеңіл болып, барған жеріне береке, сәттілік немесе жағымды жаңалық ала келеді деп сенген. Ондай жанды «құтты қонақ» деп атаған. Мақалдарда айтылғандай, мұндай қонақ келгенде шаруа оңалып, мал төлдеп, үйде қуаныш болады. Қонақ туралы нақылдарда қонақтың пейілі мен үй иесінің ниеті арасындағы байланыс жиі сөз болады.
Қонаққа «кет» деп айтуға неге тыйым салынған?
Қонақжайлылық заңы бойынша, үйге келген адамды қуып шығу немесе оған кету туралы ишара жасау – үлкен күнә және әдепсіздік. «Қонаққа кел демек бар, кет демек жоқ» деген мақал осы қағиданы бекітеді. Қонақ өз еркімен, риза болып аттанғанша, үй иесі оған құрмет көрсетуге міндетті.
«Қонақ асын Тәңірі өтейді» дегенді қалай түсінуге болады?
Бұл сөз үй иесін сараңдықтан тыйып, жомарттыққа шақырады. Қонаққа берілген дәм-тұз бен жасалған шығын ешқашан зая кетпейді, оның есесін Құдай басқа жақтан, несібе немесе денсаулық түрінде қайтарады деген сенім бар. Яғни, қонақ күту арқылы адам кедейленіп қалмайды, керісінше рухани байиды.
Қонақ пен үй иесінің ұялуы туралы мақалдың мәні неде?
«Келгенше қонақ ұялар, келген соң үй иесі ұялар» деген мақал екі жақтың психологиясын дәл суреттейді. Қонақ үйге кірерде «қалай қабылдайды екен» деп қысылса, қонақ кірген соң үй иесі «дұрыс күте аламын ба, дастарханым лайықты ма» деп қысылады. Бұл қазақ халқының өзара сыйластығы мен жауапкершілігінің көрінісі.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
