Қатын туралы мақал

«Қатын» сөзі қазіргі тілде дөрекілеу естілгенмен, дәстүрлі қазақ қоғамында ол «әйел», «жар», «отанасы» деген статусқа ие болған. Қазақ әйелі – отбасының ұйытқысы, ерінің ақылшысы және серігі. «Ердің бағын ашатын да, шашатын да – әйел» деген сөз тегін айтылмаған. Жаугершілік заманда ерлер жорыққа кеткенде, ауылға ие болып, шаруаны дөңгелеткен де осы аналар. Қатын туралы мақалдарда әйелдің ақылы, іскерлігі және ерімен қарым-қатынасы туралы айтылады. Жақсы әйел ерін төрге сүйресе, жаман әйел көрге сүйрейтінін бабаларымыз өмірлік тәжірибеден түйген. Төмендегі нақылдар отбасылық өмірдің шынайы бейнесін көрсетеді.

Қатын туралы таңдаулы мақалдар

• Қашқан жауға қатын да ер.
• Ердің асылы күшінен білінеді, қатынның асылы ісінен білінеді.
• Ердің атын я аты шығарады, я қатыны шығарады.
• Ер жолдасы – қатыны, ақ жаулығы болмаса.
• Жаулық кигеннің бәрі қатын емес, бөрік кигеннің бәрі батыр емес.
• Жаман ерден жайлағым жақсы, жаман қатыннан бойдағым жақсы.
• Жаулығы болса – қатын, жалыны болса – отын.
• Ерлі-қатынның ортасына есі кеткен отырар.
• Ерлі-қатын ұрысар да керісер, керісер де келісер.
• Ерлі-қатын тату болса – шырағы жанар, ерлі-қатын араз болса – өмірден көңілі қалар.

Жиі қойылатын сұрақтар

«Ердің атын я аты шығарады, я қатыны шығарады» мақалының мәні неде?

Бұл мақал ер жігіттің ел алдындағы абыройы екі нәрсеге байланысты екенін айтады. Біріншісі – мінген аты (көлігі, дәулеті, сыртқы сәні), екіншісі – жары (қатыны). Ақылды, қонақжай, тәрбиелі әйел күйеуінің мәртебесін көтеріп, елге сыйлы етеді. Ал салақ немесе долы әйел ерінің абыройын төгеді. Қатын туралы бұл сөз жар таңдаудың маңыздылығын ескертеді.

«Ерлі-қатынның ортасына есі кеткен отырар» деп неге тыйым салған?

Бұл – отбасылық құпия мен жеке кеңістікті сақтау туралы мақал. Ерлі-зайыптылар ренжісіп қалса да, татуласса да, ол – екеуінің арасындағы шаруа. Олардың арасына түсу, ақыл айту немесе жақтасу – ақымақтық. Өйткені олар «ұрысар да, керісер, түбінде келісер», ал араға түскен адам жаман атты болып қалады.

«Қашқан жауға қатын да ер» деген сөз батырлықты төмендете ме?

Бұл – ирониялық (кекесінді) мақал. Жау қашып бара жатқанда, яғни қауіп сейілгенде, қорықпай «батырсыну» оңай. Мұндай кезде тіпті әлсіз саналатын әйелдер де (дәстүрлі түсінікте) ерлік көрсете алады. Нағыз ерлік жау бетпе-бет келгенде сыналады. Бұл сөз жалған батырлықты әшкерелейді.

Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз