Қазақ халқының құсбегілік өнерінде және табиғатты тануында әрбір құстың өз орны мен мәні бар. Қарақұс – даланың ірі жыртқыш құстарының бірі болғанымен, халық ұғымында ол қыран бүркіттей текті саналмайды. Көбінесе қарақұсқа қатысты мақалдар адамның ашкөздігін, парасатсыздығын немесе тектілікке жат қылықтарын сынау үшін айтылады. «Қарақұс басып жейді» деген сөз оның жемтікке деген қатынасын, яғни тек қарын тойғызуды ойлайтынын меңзейді. Ата-бабаларымыз Қарақұс туралы сөз қозғағанда, оны сұңқармен немесе бүркітпен салыстырып, жақсы мен жаманның айырмашылығын көрсеткен. Бұл құс бейнесі арқылы қоғамдағы кейбір келеңсіз құбылыстар, алауыздық пен пайдакүнемдік әшкереленеді. Төмендегі мақалдар арқылы сіз халқымыздың құс табиғатына қарап адам мінезін қалай дөп басып танығанын байқайсыз.
Қарақұс туралы таңдаулы мақалдар
- Қарақұс басып жейді, сұңқар шашып жейді.
- Екі сырттан қанға батып таласса, Қарақұсқа жем болады.
- Қарақұс қайырғанмен бүркіт болмас.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Қарақұс басып жейді, сұңқар шашып жейді» деген мақалдың астары қандай?
Бұл мақал екі түрлі мінез бен деңгейді салыстырады. Қарақұс жемтігін қызғанып, басып жейді, бұл – сараңдық пен ашкөздіктің белгісі. Ал сұңқар, керісінше, кеңпейілділіктің символы ретінде, олжасын шашып, айналасына да үлес қалдырады. Біз Қарақұс туралы талқылағанда, бұл мақал мәрттік пен пасықтықтың айырмашылығын көрсететінін ұмытпауымыз керек.
«Екі сырттан таласса, қарақұсқа жем болады» деген не?
Бұл – алауыздықтың зардабы туралы өте терең мағыналы сөз. «Сырттан» деп мықты, батыр бөрілерді (немесе адамдарды) айтады. Егер екі мықты өзара қырқысып, әлсіресе, олардың еңбегі немесе өздері түкке тұрғысыз, әлсіз «қарақұсқа» (дұшпанға немесе пайдакүнемге) оңай олжа болып кетеді. Бұл ынтымақтың маңыздылығын еске салады.
Қарақұсты баулуға бола ма?
«Қарақұс қайырғанмен бүркіт болмас» деген мақал бұл сұраққа жауап береді. Қарақұсты қолға үйрету мүмкін шығар, бірақ ол ешқашан қыран бүркіттің деңгейіне жетпейді, оның тектілігі мен қуатын көрсете алмайды. Бұл мақал тектілік пен туа біткен қасиеттің тәрбиемен өзгермейтін тұстарын меңзейді.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
