Сулы-батпақты жерлерде өсетін қамыс – қазақ тұрмысында құрылыс материалы, отын және малға пана ретінде кеңінен қолданылған. Әсіресе қыс мезгілінде «сары қамыс» бораннан қорғайтын ық, яғни табиғи баспана болған. Алайда, қамыс іші қуыс өсімдік болғандықтан, ауыз әдебиетінде ол кейде тұрақсыздықтың, әлсіздіктің немесе «өзегі жоқ» бос кеуделіктің символы ретінде де көрінеді. Жел қай жақтан соқса, сол жаққа жығылатын қамыстың қасиеті екіжүзді адамдарға теңеледі. Қамыс туралы мақалдар табиғаттың осы ерекшеліктерін адам мінезімен шебер байланыстырады. Сонымен қатар, қамыстың тез жанатын қауіптілігі мен оның өткірлігі де назардан тыс қалмаған. Бұл жинақта қамыстың пайдасы мен зияны туралы халықтық бақылаулар топтастырылған.
Қамыс туралы таңдаулы мақалдар
- Сақырлаған сары аязда сары қамысты қыста, малыңа сый, өзіңе үй болар.
- Шығысы жаман қамысты, су ішінен өрт шалар; пейілі жаман адамды, түйе үстінен ит қабар.
- Шөлдің қамысы болмайды, жаманның намысы болмайды.
- Қамысты жаққанменен шоғы болмас, көк суды ішкенменен тоғы болмас.
- Жандыда балық үлкен, жансызда қамыс үлкен.
- Сақырлаған аязда сары қамысты сағала.
- Қамысты бос ұстасаң, қолыңды қияр.
- Ауылға барсаң, қона бар, қамысты
көлде сона бар. - Жел тұрса қамыс басы майда деймін.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Қамысты бос ұстасаң, қолыңды қияр» мақалының астарлы мағынасы қандай?
Қамыстың жапырағы мен сабағы өте өткір келеді, егер оны бос, сенімсіз ұстасаң, қолды тіліп кетеді. Ал мықтап ұстасаң, қауіпсіз болады. Ауыспалы мағынада, бұл мақал дұшпанмен немесе сенімсіз, қу адаммен қарым-қатынас жасағанда босаңсуға болмайтынын, тізгінді берік ұстау керектігін ескертеді. Сондай-ақ, істі шала істемеуге шақырады.
«Шөлдің қамысы болмайды, жаманның намысы болмайды» деген салыстыру нені білдіреді?
Қамыс тек сулы жерде ғана өседі, шөл далада оның болуы мүмкін емес (табиғи заңдылық). Сол сияқты, тегі жаман немесе тәрбиесіз адамда ар-намыс, ұят деген қасиеттер болмайды деп кесіп айтады. Қамыс туралы бұл сөз адамның болмысы мен табиғатын өзгерту қиын екенін меңзейді.
Қамысты жаққанда неге «шоғы болмас» дейді?
Қамыс тез жанады, лапылдап өтеді де, артында жылу ұстайтын шоқ қалмайды, бірден күлге айналады. Бұл қасиет уақытша, өткінші нәрселерге немесе ашуы тез қайтатын, бірақ іс тындырмайтын адамдарға қатысты айтылады. Сондай-ақ, негізі жоқ, тиянақсыз істің нәтижесіз болатынын білдіреді.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
