Қазақ тілінде «қалың» сөзі бірнеше мағынада қолданылады: бірі – заттың тығыздығы мен молдығын білдірсе, екіншісі – дәстүрлі «қалың мал» (қыздан алынатын кәде) ұғымына қатысты. Сонымен қатар, «қалың ел», «қалың орман» сияқты тіркестер бірлік пен көпшіліктің символы. Салт-дәстүрге қатысты мақалдарда қалың мал – қыздың бағасы емес, екі жақтың сыйластығы мен қыз тәрбиелеген ата-анаға көрсетілген құрмет ретінде сипатталады. Ал заттық мағынасында қалыңдық – беріктіктің белгісі. Қалың туралы мақалдар осы ұғымдардың ара-жігін ажыратып, қоғамдық қатынастар мен табиғат заңдылықтарын түсіндіреді. Төмендегі тізімде дәстүр мен тұрмысқа қатысты даналық ойлар топтастырылған.
Қалың туралы таңдаулы мақалдар
- Біздің де әкеміз күйеу, шешеміз қалыңдық болған.
- Қалың берсе, қыз алар.
- Қалың қаз көсемсіз болмас.
- «Қалың қаз құлабызсыз болмас».
- Қалың ағаштың қисығы болмайды.
- Шашы бұлттай қалың.
- Қыз бала өкпешіл болса, Қалың малы көп болар.
- Жал-құйрығы қаба деп — жабыдан айғыр салмаңыз, Қалың малы арзан деп — жаманнан қатын алмаңыз.
- Қалыңсыз қыз болғанмен, қәдесіз қыз болмайды.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Қалыңсыз қыз болғанмен, кәдесіз қыз болмайды» мақалы нені білдіреді?
Бұл мақал қазақтың құдалық салтының икемділігін көрсетеді. Жағдайға байланысты қалың мал берілмеуі мүмкін (мысалы, «қарсы құда» болғанда немесе келісім бойынша), бірақ жол-жоралғылар, кәделер (сырға салу, киіт кигізу және т.б.) міндетті түрде жасалуы тиіс. Қалың туралы бұл сөз салт-дәстүрдің бұзылмауын қадағалайды.
«Қалың қаз көсемсіз болмас» деген теңеудің мағынасы қандай?
Бұл – көшбасшылық туралы мақал. Көп халықты (қалың қазды) басқару үшін ақылды, жол бастайтын көсем керек. Басшысы жоқ қалың топ адасады, берекесі кетеді. Бұл сөз қоғамдағы тәртіп пен басқару жүйесінің қажеттілігін көрсетеді.
«Қыз бала өкпешіл болса, қалың малы көп болар» деп неге айтқан?
Бұл әзіл-шыны аралас айтылған халықтық болжам. Ерке, өкпелегіш қыздың бағасы жоғары болады немесе оған құда түсушілер көп шығынданады дегенді меңзейді. Ерке қыздың наз-қылығын көтеру үшін күйеу жігіт жомарттық танытуға мәжбүр болады.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
