Пышақ – тұрмыстағы ең қажетті құралдардың бірі, бірақ оны қолданудың өзіндік ережелері мен мәдениеті бар. Пышақты сыйға тартуға болмайды, оны дастархан басында орынсыз шошаңдатпау керек. «Пышақ жетесі» туралы сөз тектілік пен негізді білдіреді. Өтпес пышақ қолды кесетіні сияқты, біліксіз немесе мінезсіз адам да айналасына зиянын тигізуі мүмкін. Халық ауыз әдебиетінде пышақ көбіне өткір сөзбен, тілмен салыстырылады. «Сөздің басы – бір пышақ» деген теңеу сөздің адам жанына салатын жарақатын немесе мәселені кесіп айтуды меңзейді. Пышақ туралы мақалдарда ұсталық, шеберлік, сақтық және сөз өнерінің құдіреті айтылады. Төмендегі нақылдар қарапайым құралдың астарындағы терең мағынаны ашады.
Пышақ туралы таңдаулы мақалдар
- Пышақ болмас жетесіз, өзі болған жігіттің тегін сұрап нетесіз.
- Пышағыңның күмісіне қарап, өтпесіне болайын.
- Өтпес пышақ қол кесер.
- Суатсыз жерден суға түспе, буынсыз жерге пышақ ұрма.
- Сөйлей білмес жаманның сөзі өтпес бір пышақ; сөз білетін адамның әр сөзіне бір тұсақ.
- Сөздің басы – бір пышақ, аяғы – бір құшақ.
- Ашу – пышақ, ақыл – таяқ.
- Пышақ жетесінен, сөз келтесінен.
- Балаға пышақ бермесең бір жылар, пышақ берсең екі жылар.
- Ешкі сойғанның екі малы бар: мүйізі – пышағына сап, терісі – мосысына қап.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Өтпес пышақ қол кесер» деген парадокс қалай түсіндіріледі?
Өткір пышақпен жұмыс істегенде адам аз күш жұмсап, жеңіл кеседі. Ал пышақ өтпейтін болса, адам қатты күш салып, ышқынады, сол кезде пышақ тайып кетіп, қолды жарақаттауы мүмкін. Ауыспалы мағынада, білімсіз, икемсіз адам іс тындырамын деп жүріп, өзіне де, өзгеге de зиян келтіреді деген сөз. Пышақ туралы бұл мақал кәсібиліктің маңызын көрсетеді.
«Пышақ болмас жетесіз…» мақалы нені білдіреді?
Жете – пышақтың сабына кіріп тұратын негізгі темір бөлігі. Жетесі жоқ пышақ сапқа тоқтамайды, қолдануға жарамайды. Сол сияқты, тегі, негізі, тәлім-тәрбиесі жоқ адамнан жақсы азамат шықпайды. Бірақ мақалдың жалғасында «өзі болған жігіттің тегін сұрама» дейді, яғни егер адам өз күшімен жетістікке жетсе, оның шыққан тегі маңызды емес, ол – нағыз «жетелі» азамат.
«Ашу – пышақ, ақыл – таяқ» деген теңеудің мәні неде?
Бұл мақал адамның эмоциясын бақылауға шақырады. Ашу – пышақ сияқты өткір, ол жаралауы, бүлдіруі мүмкін. Ал ақыл – таяқ сияқты тірек, ол адамды сүйейді, дұрыс жолға салады. Ашуға ерік берген адам пышақпен ойнағандай қауіпті жағдайға тап болады, сондықтан ақылға жүгіну керек.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
