«Патша» сөзі қазақ фольклорында көбінесе шексіз билік иесін, кейде ертегі кейіпкерін немесе көршілес империялардың билеушілерін сипаттау үшін қолданылған. Патшалық билік – қатал тәртіп пен бұлжымас заңның символы. Халық патшаны алыстағы, қолы жетпейтін, кейде қаһарлы, кейде дана тұлға ретінде қабылдаған. Патшаның бір ауыз сөзі тағдырларды шешіп, елді не бақытқа, не сорға бастай алады. Алайда, халық даналығы патшаның да ет пен сүйектен жаралған пенде екенін, оның да қателікке бой алдыратынын ұмытпаған. Ел басқарудағы әділдік пен зұлымдықтың аражігін ажырату үшін Патша туралы айтылған мақалдардың маңызы зор. Бұл сөздер билік иесінің жауапкершілігі мен халықтың оған деген көзқарасын айқын бейнелейді.
Патша туралы таңдаулы мақалдар
- Патшаға да қара жер ортақ.
- Патшаға барсаң – басың кетер.
- Патша сөзін екі етпе.
- Патша болғанша, батыр бол.
- Патшаң соқыр болса, көзіңді қысып сөйле.
- Патша залым болса, жұрт тозады, Патша ғалым болса, жұрт озады.
- Бақа — көлінде патша, Балық — суында патша, Жігіт — елінде патша.
- Патша заң емес, заң — патша.
- Екі патша бір мемлекетте өмір сүрмейді.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Патша болғанша, батыр бол» деген мақалдың тәрбиелік мәні неде?
Бұл мақал халықтың рухани құндылықтарын көрсетеді. Патшалық – мансап, билік және байлық болғанымен, ол көбінесе саяси ойындар мен әділетсіздікке толы болуы мүмкін. Ал батырлық – ерлік, ар-намыс және халыққа риясыз қызмет ету. Халық жадында патшалардан гөрі елін қорғаған батырлардың есімі көбірек сақталады. Патша туралы айтылғанда, халық биліктен гөрі ерлікті жоғары қоятынын аңғару қиын емес.
«Патшаң соқыр болса, көзіңді қысып сөйле» дегенді қалай түсінуге болады?
Бұл – заманға бейімделу және сақтық туралы айтылған тапқыр сөз. Егер билік басындағы адамның кемшілігі болса немесе ол шындықты көргісі келмесе, оған қарсы шығу қауіпті болуы мүмкін. Сондықтан жағдайға қарай әрекет етіп, өз басыңды сақтау үшін кейде «соқыр» кейпін танытуға тура келеді деген дипломатиялық астар жатыр.
«Патша заң емес, заң — патша» мақалының демократиялық сипаты бар ма?
Иә, бұл мақал құқықтық мемлекеттің негізгі қағидасын меңзейді. Жеке тұлғаның еркі емес, бекітілген ортақ заң бәрінен жоғары тұруы керек. Егер патша заңға бағынса, онда әділдік орнайды. Ал патша өзін заңнан жоғары қойса, ол тиранияға айналады. Бұл ой халықтың әділ қоғам туралы ежелгі арманын білдіреді.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
