Өгіз – қазақ шаруашылығындағы ең маңызды жұмыс күшінің бірі, ол төзімділік пен қара күштің символы. Ертедегі егіншілік пен жүк тасу жұмыстарының басым бөлігі осы жануардың мойнына артылғандықтан, халық оны «шаруаның тірегі» деп бағалаған. Алайда, фольклорда өгіздің момындығымен қатар, оның баяулығы мен дөрекілігі де жиі сыналады. «Өгіз аяң» деген сөз істің өнбей, баяу жүруін білдірсе, «өгіздей» деген теңеу зор денелі, бірақ ебедейсіз адамдарға қатысты айтылады. Бұл мақалдар жинағында еңбек, меншік құқығы және жауапкершілік мәселелері өгіз бейнесі арқылы ашылады. Интернетте Өгіз туралы іздегендер көбінесе еңбекке қатысты нақыл сөздерді табады. Өгіз өлсе ет, арба сынса отын болатын прагматикалық көзқарас та халық даналығында көрініс тапқан.
Өгіз туралы таңдаулы мақалдар
- Өзімдікі дегенде өгіз қара күшім бар, кісінікі дегенде анау-мынау ісім бар.
- Ортақ өгізден оңаша бұзау артық.
- Басбілгі өгізге «өк» деген өлім.
- Үйде өскен бұзау түзде өгіз болмас.
- Біреудің бұзауына дегенің – өзіңнің өгізіңе болады.
- Байлаулы ит үреген, байлаулы өгіз сүзеген.
- Дихан болсаң, қос өгізің тең болсын; шаруа болсаң, қос етегің кең болсын.
- Өлеңді жерде өгіз семіреді, өлімді жерде молда семіреді.
- Олай тартсаң – өгіз өледі, бұлай тартсаң – арба сынады.
- Арба сынса — отын, өгіз өлсе — ет.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Басбілгі өгізге «өк» деген өлім» мақалының мағынасы қандай?
Басбілгі (жуас, үйретылген) өгіз өз міндетін жақсы біледі және айтқызбай істейді. Ондай еңбекқор жанға артық нұсқау беру немесе жеки сөйлеу («өк» деу) – оның намысына тиюмен бірдей. Бұл мақал өз ісінің шеберіне жөнсіз ақыл айтудың қажеті жоқ екенін, оның көңіліне қаяу түсіретінін ескертеді.
«Өзімдікі дегенде өгіз қара күшім бар» дегенді қалай түсінеміз?
Бұл адам пенденің эгоистік табиғатын ашатын сөз. Адам өз шаруасын бітіруге келгенде тау қопарыарлық күш (өгіз қара күш) табады, ал біреуге көмектесу керек болғанда сылтау (анау-мынау іс) іздей бастайды. Өгіз туралы мақалдардың ішіндегі адам психологиясын дөп басатын тіркес осы.
«Олай тартсаң – өгіз өледі, бұлай тартсаң – арба сынады» қандай жағдайда айтылады?
Бұл екіұдай, қиын жағдайға тап болғанда, қандай шешім қабылдасаң да шығын болатын тығырықты сипаттайды. Бір жағына шықсаң бір құндылықтан, екінші жағына шықсаң екінші құндылықтан айырыласың. Мұндай кезде «алтын ортаны» табу немесе ең аз шығынмен шығу жолын іздеу керек.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
