Мұрын – адамның бет-әлпетіндегі ең көрнекті мүше және иіс сезу құралы. Қазақ тілінде «мұрын» сөзіне қатысты көптеген фразеологиялық тіркестер мен мақалдар бар. Мысалы, «мұрнын шүйіру» – менсінбеу, «мұрнынан шаншылу» – қолы тимеу, «мұрындық болу» – басшылық ету деген мағыналарды білдіреді. Мақалдарда мұрын көбінесе адамның тәкаппарлығын, сезімталдығын немесе сыртқы келбетін сипаттау үшін қолданылады. «Мұрын болмаса, екі көз бірін-бірі шұқыр еді» деген әзіл-шыны аралас сөз татуластырушының, араағайынның рөлін меңзейді. Төмендегі Мұрын туралы мақалдар адам мінезінің қызықты қырларын ашады.
Мұрын туралы таңдаулы мақалдар
- Ат ерінді келер, ер мұрынды келер.
- Арту-арту құм келсе, атан тартар бүгіліп; айыр інген кез келсе, мұрындығы қалар жырылып.
- Мұрын болмаса, екі көз бірін-бірі шұқыр еді.
- Аңқау елге арамза молда.
- Ат ерінді келеді, Ер мұрынды келеді.
- Біреу тойып секіреді, Біреу тоңып секіреді.
- Бас ауырса, бөрік ішінде, Қол ауырса, жең ішінде.
- Кісімсінген жаманның мұрны жел көтерер.
- Арық малды асырасаң, аузы-мұрныңды май етер; арам адамды асырасаң, аузы-мұрныңды қан етер.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Ат ерінді келер, ер мұрынды келер» деген мақал сұлулық стандарты ма?
Бұл – халықтық физиогномика және сұлулық танымы. Қазақ ұғымында жүйрік аттың ерні жықпыл, үлкен болса жақсы деп саналған. Ал ер адамның мұрны қырлы, үлкен болуы – оның айбындылығын, тектілігін және мінезділігін білдіреді деп сенген. Қоңқақ мұрын немесе қыр мұрын батырлардың, ержүрек жігіттердің белгісі саналған.
«Кісімсінген жаманның мұрны жел көтерер» деген кімдерге айтылады?
Бұл мақал бос мақтаншақ, өзін жоғары қоятын (кісімсінген), бірақ іс жүзінде қолынан түк келмейтін адамдарды сынайды. Олардың «мұрнын жел көтеруі» – болмашы нәрсеге масаттанып, асқақтап кететінін білдіреді. Нағыз жақсы адам қарапайым келеді, ал жамандар желбуаз болады.
«Аузы-мұрныңды қан етер» деген ескерту нені білдіреді?
Бұл – жақсылыққа жамандықпен жауап беретін опасыз адамдар туралы айтылған өте қатты ескерту. Егер тектісіз, арам пиғылды адамға көмектессең (асырасаң), ол күш жинаған соң өзіңе қарсы шығып, зиян келтіруі (аузы-мұрныңды қан етуі) мүмкін. Мұрын туралы мақалдардың ішінде бұл адам тануға қатысты маңызды сабақ береді.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
