Тәулік мезгілдерінің алмасуы адам өмірінің ырғағын белгілейді, ал оның ішінде күндізгі уақыт – белсенді тіршіліктің, еңбектің және ашықтықтың нышаны. Қазақ халқы «Түн түріп, күн шығар» деп, қараңғылықтан кейін әрқашан жарық келетініне сенген. Күндізгі уақыт – барлық нәрсенің анық көрінетін, ақиқаттың ашылатын сәті. Түнде жасалған құпия істер мен сыбырлар күндізгі жарықта өз маңызын жоғалтуы немесе әшкереленуі мүмкін екенін бабаларымыз ескерткен. Сонымен қатар, мақалдарда істі уақытында істеу, яғни «күндіз» қимылдау мәселесі жиі көтеріледі. Күндіз туралы айтылған ойлар адамды сергектікке, адалдыққа және уақытты тиімді пайдалануға үндейді. Түстен кейінгі өкініш пен кеш қалған ақылдың пайдасы шамалы екенін көрсететін нақылдар әрқайсымызға сабақ болуы тиіс. Төмендегі мақалдар топтамасы жарық пен қараңғының, ерте мен кештің аражігін ажыратып береді.
Күндіз туралы таңдаулы мақалдар
- Ақымақтың ақылы түстен кейін кіреді; ырысы қайтқанның иті ұры кеткен соң үреді.
- Ақсақ қой түстен кейін маңырайды.
- Жаманның ақылы түстен кейін кіреді.
- Түндегі сыбыр күндізгі дүбірге жарамайды.
- Түнде ұшқыныңды жасыра біл, күндіз түтініңді жасыра біл.
- Арық атты түсте бақ, қарғып тұрса – қанатың.
- Ауыл үйдің моншағын, күндіз ұрлап, түнде тақ.
- Түскі асқа түстік жердегі келеді; кешкі асқа күндік жердегі келеді.
- Қатыны өлген мен байы өлген қосылса: күндіз екеу, түнде төртеу.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Ақымақтың ақылы түстен кейін кіреді» деген мақалдың түпкі мағынасы неде?
Бұл мақал іс біткен соң, мүмкіндік қолдан сусып кеткеннен кейін ғана дұрыс шешім қабылдайтын адамдарды сынайды. «Түстен кейін» деген тіркес уақыттың өтіп кеткенін білдіреді. Ақылды адам алдын ала болжап әрекет етсе, аңғал адам нақты оқиға болып өткен соң ғана «қап» деп өкінеді. Күндіз туралы және уақыт кезеңдері жайлы айтылған бұл сөз дер кезінде шешім қабылдаудың маңыздылығын көрсетеді.
«Түндегі сыбыр күндізгі дүбірге жарамайды» дегенді қалай түсінуге болады?
Бұл жерде жасырын, қорқақтап істелген іс пен ашық, батыл іс-әрекет салыстырылады. Түнде сыбырлап айтылған өсек немесе құпия жоспар күндізгі жарықта, көпшіліктің алдында (дүбірде) дәрменсіз болып қалады немесе шындыққа жанаспайды. Халық даналығы ашықтық пен шынайылықтың күші әрқашан басым түсетінін меңзейді.
Күндіз бен түннің ауысуына қатысты тұрмыстық мақалдар бар ма?
Иә, мысалы, «Түскі асқа түстік жердегі келеді» деген мақал қонақжайлылық дәстүрі мен жол қашықтығын байланыстырады. Күндізгі уақытта жақын маңдағы адамдар келсе, кешкі мезгілде алыстан жолаушылар жететінін білдіреді. Бұл бабаларымыздың уақыт пен кеңістікті дәл есептей білгенін және дастарханының қашан да дайын болғанын көрсетеді. Күндіз туралы түсініктер осылайша күнделікті тұрмыспен біте қайнасып жатыр.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
