Қазақ халқының дүниетанымында «күн» ұғымы тек аспан денесін ғана емес, сонымен бірге уақыт өлшемін, адамның тағдыры мен тіршілік тынысын білдіреді. Көшпенді бабаларымыз күннің шығуы мен батуына қарап уақытты болжап, шаруасын реттеген және ауа райының құбылыстарын алдын ала сезе білген. «Күнім туды» немесе «басыма күн туды» деген тіркестер адам өміріндегі сәттілік пен қиыншылық кезеңдерін сипаттау үшін қолданылады. Табиғат құбылыстары мен адам мінезін салыстыру арқылы халық даналығы терең философиялық ойларды түйіндеген. Мәселен, ашық күн – қуаныштың белгісі болса, бұлтты немесе боранды күн – қиындықтың нышаны ретінде қабылданады. Осы орайда Күн туралы айтылған мақалдар табиғат пен адам тағдырының егіз ұғым екенін дәлелдейді. Жақсы адамның айналасына шуақ шашатыны, ал күншіл адамның өзіне де, өзгеге де суық тигізетіні осы нақылдарда көрініс тапқан. Бұл жинақтағы сөздер сізді уақытты бағалауға және әр атқан таңды қуанышпен қарсы алуға шақырады.
Күн туралы таңдаулы мақалдар
- Күндестің күні де күндес, күлі де күндес.
- Боранды күні бала құтырар, желді күні ит құтырар.
- Жауынды күні ат көрме, айтты күні қыз көрме.
- Жаздың бір күні, қыстың мың күнін асырар.
- Жақсының күнде бір үйі кеңиді, жаманның күнде бір үйі кемиді.
- Сауып ішсең – мың күндік, сойып жесең – бір күндік.
- Жаздың бір күні қыстың мың күніне татыр.
- Күндес күнде өш.
- Ер басына күн туса, долданар да тасынар, жауын жеңсе жарқырап, жауған күндей ашылар.
- Күншілдің күні тумайды, өте жаман болмаса, өте жарлы болмайды.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Ер басына күн туса…» мақалындағы «күн» сөзі қандай мағынада қолданылған?
Бұл жердегі «күн туса» тіркесі жігіттің басына түскен ауыртпалықты, сындарлы сәтті немесе жауапты кезеңді білдіреді. Алайда, мақалдың жалғасы нағыз ер-азаматтың қиындыққа мойымай, оны жеңіп шыққан соң, жаңбырдан кейінгі ашылған күндей жарқырап, қайта түлейтінін суреттейді. Күн туралы басқа мақалдарда көбіне табиғат құбылысы айтылса, мұнда адамның рухани күші мен қайсарлығы басты орынға шығады.
«Күндестің күні де күндес» деген сөз нені меңзейді?
Бұл мақал бұрынғы замандағы көп әйел алу салты мен күндестер арасындағы бақталастықтан туындаған. «Күндес» сөзінің түбірі «күн» (бірге өмір сүру, бәсекелестік) сөзінен шыққан. Мақалдың мағынасы: ішітарлық пен қызғаныш бар жерде тіпті тұрмыстағы ұсақ-түйек (күл) те даудың себебіне айналады. Бұл – отбасындағы ынтымақтың жоқтығын сынға алатын өткір нақыл.
Неліктен «Жауынды күні ат көрме, айтты күні қыз көрме» деп тыйым салған?
Бұл өмірлік тәжірибеден алынған кеңес. Жаңбырлы күні жылқының жүні суланып, сыртқы пішіні мен сымбаты толық көрінбей қалуы мүмкін, сондықтан ат таңдауда қателесу қаупі бар. Ал айт күні қыздар ең жақсы киімдерін киіп, боянып, сәнденіп жүретіндіктен, олардың табиғи болмысын байқау қиынға соғады. Халық даналығы алдамшы көрініске сенбей, шынайылықты бағалауға шақырады.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
