Көктем – табиғаттың оянуы, тіршіліктің жаңаруы және үміт отының тұтануы. Қыстың ұзақ ұйқысынан кейін жер-ана бусанып, көк шығып, мал төлдеп, адамдардың көңіл-күйі көтерілетін шақ. Қазақ халқы үшін көктем – тек ауа райының жылынуы ғана емес, сонымен бірге жаңа жылдың (Наурыздың) бастауы. «Жыл басы» деп қастерленетін бұл мезгілде жасалған әрекет бүкіл жылға азық болады деп сенген. Диқандар кетпенін сайласа, малшылар қонысын түзеп, жазғы жайлауға дайындық жасайды. Көктем туралы айтылған мақал-мәтелдер еңбекке, болжам жасауға және табиғатпен үйлесімде өмір сүруге негізделген. Қар суының мол болуы мен егіннің бітік шығуы арасындағы байланысты дөп басып айтқан бабалар тәжірибесі бүгін де өзекті. Төмендегі нақыл сөздер көктемгі қарбалас пен қуанышты қатар суреттейді.
Көктем туралы таңдаулы мақалдар
- Көктем, көктен нұрын төккен.
- Ай қораланса – арысыңды сайла, көктемде қонысыңды сайла.
- Қысына қарай көктемі, Диқанына қарай кетпені.
- Қысың қарлы болса — жер семіз, көктемің жаңбырлы болса — дән егіз.
- Көктемгі жауын көп болса, көкпек шөбі мол болар.
- Бір гүл – көктем емес.
- Қыстағы алаудан көктемдегі шуақ артық.
- Күзгі мұздың айнадайынан қашпа, Көктемгі мұздың айнадайын да баспа.
- Қыс қарлата, дауылдата келсе, Көктем көлдете, жауындата келеді.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Бір гүл – көктем емес» мақалының философиялық мәні неде?
Бұл мақал асығыс қорытынды жасамауға және шыдамдылыққа шақырады. Алғашқы жақсылықтың нышаны (бір гүл) әлі толық жеңісті немесе нәтижені білдірмейді. Істің басы жақсы болғанымен, оның толық орындалуы үшін уақыт пен еңбек керек. Көктем туралы бұл сөз өмірдің кез келген саласында сабыр сақтау керектігін еске салады.
Қыс пен көктемнің байланысы туралы халық болжамы қандай?
«Қысың қарлы болса — жер семіз…» деген мақал агрономиялық заңдылыққа негізделген. Қыста қардың қалың болуы топырақтың ылғалға тоюын қамтамасыз етеді, ал бұл – мол өнімнің кепілі. Сондықтан шаруалар қыстың қаталдығынан қорықпай, оны келе жатқан берекенің белгісі деп қабылдаған. Бұл – табиғат құбылыстарын өзара байланыста қарастыратын экологиялық білім.
«Көктемгі мұздың айнадайын да баспа» деп неге ескерткен?
Бұл – қауіпсіздік ережесі. Күздегі мұз жаңа қатқандықтан жұқа болса да серпімді, шыдамды келеді. Ал көктемгі мұз сыртынан қалың әрі жылтыр (айнадай) болып көрінгенімен, күн сәулесінен іші қуыстанып, боркемік болып қалады. Оған сәл салмақ түссе, бірден опырылып кетуі мүмкін. Халық даналығы алдамшы көрініске сеніп, өміріңе қауіп төндірмеуді қатаң ескертеді.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
