«Көкірек» сөзі қазақ дүниетанымында екі түрлі мағынада қолданылады: бірі – адамның кеудесі, жан сарайы болса, екіншісі – менмендік пен тәкаппарлықтың белгісі. Халқымыз «Көкірек көзі ояу» деп ақылды, парасатты адамды айтса, «Өркөкірек» деп мақтаншақ, өзімшіл жандарды сынаған. Көкірегінде сәулесі бар адамның ойы озық, сөзі түзу болады. Ал бос кеуде, надан адамдар көбінесе даңғойлыққа салынып, абыройдан айырылады. Ата-бабаларымыз адамның сыртқы келбетіне емес, ішкі жан дүниесінің тазалығына, яғни көкірегінің байлығына үлкен мән берген. Нағыз ер жігіт кеудесін соқпайды, ісімен дәлелдейді. Бүгінгі қоғамда да Көкірек туралы айтылған бұл нақыл сөздер қарапайымдылық пен кішіпейілділіктің құнын арттыра түседі. Бұл мақалдар адамды рухани кемелденуге, артық мақтаннан аулақ болуға шақырады.
Көкірек туралы таңдаулы мақалдар
- Көкірек ауру күле өлер.
- Айқай, көкірек! Не демейді сұм жүрек.
- Бек алдында иіліп, көкірегін басқан қолдан, Темір илеген білек мың есе артық.
- Көр көкірек жігіттен, Ер көкірек егде артық.
- Көргенсіз бала — көкірек, Өнерсіз бала — өкірек.
- Ойсыздың бәрі өркөкірек.
- Байды өркөкіректік өлтірер.
- Көкірек ауру күле кетер.
- Көкіректе ақыл болмаса, Көз—шалбардың жыртығы.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Көкіректе ақыл болмаса, көз — шалбардың жыртығы» дегенді қалай түсінуге болады?
Бұл мақал адамның физикалық көру қабілетінен гөрі, рухани түйсігінің маңыздырақ екенін меңзейді. Егер адамның санасында, «көкірегінде» білім мен парасат болмаса, оның екі көзінің бар болуы ештеңені шешпейді, ол жай ғана денедегі тесік (жыртық) сияқты пайдасыз болып қалады. Көкірек туралы тереңірек үңілсек, бұл сөз надандықтың ең ауыр соқырлық екенін білдіреді.
«Бек алдында иіліп, көкірегін басқан қолдан…» мақалының әлеуметтік мәні қандай?
Бұл мақал жағымпаздық пен адал еңбекті салыстырады. Байдың немесе бастықтың алдында қолын қусырып, көкірегін басып жалпақтағанша, қара жұмыс істеп (темір илеп), маңдай термен нан тапқан әлдеқайда абыройлы. Бұл – адамның ар-намысын биік қоюға, құлдық санадан арылуға шақыратын өте қуатты нақыл.
Неліктен «Көргенсіз бала — көкірек» деп айтылады?
Тәрбие көрмеген, үлкенді сыйлап үйренбеген бала әдетте өзімшіл, менмен болып өседі. Оның бойындағы бұл қасиетті халық «көкіректік» деп атаған. Дұрыс тәрбие алған бала кішіпейіл келеді. Біз Көкірек туралы талқылағанда, бұл қасиеттің көбінесе тектілік пен тәрбиенің жетіспеушілігінен туындайтынын байқаймыз.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
