Көк түс – қазақ халқы үшін киелі әрі ерекше мәнге ие түс. Ол ең алдымен Тәңірдің (Көк Тәңірі), аспанның және шексіздіктің символы. Сонымен қатар, «көк» сөзі жаңа шыққан шөпті, көктемгі тіршілікті және жастықты білдіреді. Кейде тәжірибесіздікті де (көк өрім) меңзейді. Ежелгі түркілерде Көк бөрі (қасқыр) тотемдік символ болғандықтан, бұл түске деген құрмет ерекше. Мақалдарда көк түс көбіне табиғаттың жандануымен, өсумен және биіктікпен байланыстырылады. «Көк орай», «көк темір», «көк дөнен» сияқты тіркестердің әрқайсысының өзіндік бейнелі мағынасы бар. Көк түс туралы мақал-мәтелдер адамды табиғатпен үндестікке, еркіндікке және биік мақсаттарға жетелеуге қызмет етеді. Төмендегі даналық сөздер көк түсінің сан қырлы мағынасын ашуға мүмкіндік береді.
Көк түс туралы таңдаулы мақалдар
- Көштің байсал тапқаны — көк орайға қонғаны, даудың байсал тапқаны — көлденеңге барғаны.
- Қамысты жаққанменен шоғы болмас, көк суды ішкенменен тоғы болмас.
- Арыстанды тырнағынан танимын, көк есекті құлағынан танимын.
- Сәуір болса күн күркірер, күн күркіресе көк дүркірер.
- Көбік қарда түлкі ойнар, көк көрпеде жылқы ойнар.
- Көне етіктіге бармай жүр, көк етікті алмай жүр.
- Көк темір көре өлтірмес, өнерліге өлім жоқ.
- Көңіл жүйрік пе, көк дөнен жүйрік пе?
- Көп ұнатса, көк тоқтыңды сойып бер.
- Құс көк сеңгірге бір қонады.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Сәуір болса күн күркірер, күн күркіресе көк дүркірер» дегенді қалай ұғуға болады?
Бұл – табиғаттың заңдылығын сипаттайтын фенологиялық мақал. Сәуір айында алғашқы найзағай ойнап, жаңбыр жауады. Күн күркірегеннен кейін жердегі шөп (көк) дүркіреп, яғни қаулап өсе бастайды. Халық мұны жақсылыққа, молшылыққа жорып, «Жер бусанды, көк шықты» деп қуанған. Көк түс туралы ұғымда бұл жерде «көк» сөзі тікелей өсімдік әлемін білдіріп тұр.
«Көк темір көре өлтірмес, өнерліге өлім жоқ» мақалының мағынасы неде?
«Көк темір» деп бұл жерде қаруды (қылыш, найза) айтып тұр. Мақалдың мағынасы: батыр немесе шебер адамды жалаң қару ғана жеңе алмайды, оның ақылы мен өнері ажалдан арашалап қалуы мүмкін. Өнерлі, епті адам кез келген қиындықтан жол табады. Бұл мақал білім мен өнердің қару күшінен жоғары тұратынын дәріптейді.
«Көк суды ішкенменен тоғы болмас» деген теңеу нені білдіреді?
Бұл – нәрсіз, маңызсыз нәрсенің пайдасы жоқ екенін көрсететін сөз. Құр су ішкенмен қарын тоймайды, сол сияқты мағынасыз бос сөз немесе нәтижесіз іс-әрекет адамға қанағат әкелмейді. Сондай-ақ, бұл мақал кейде сараңдыққа немесе жоқшылыққа қатысты да айтылады, яғни «құр сумен алдап қою» мүмкін емес екенін ескертеді.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
