Кілем – қазақ үйінің сәні, жылуы және байлығы. Көшпенділер үшін кілем тек еденге төсейтін зат емес, ол қабырғаға ілінетін сәндік бұйым (тұскиіз), жүк жинайтын жапқыш және қыз жасауының ең құнды бөлігі болған. Кілем тоқу – төзімділікті, нәзік талғамды және ұзақ уақытты талап ететін бейнетті жұмыс. Оның оюларында халықтың тарихы, арман-тілегі және дүниетанымы жасырылған. Кілем туралы мақалдарда кілемнің құндылығы, оны күтіп ұстау және сауда-саттық мәселелері айтылады. «Ханға бергісіз қараша» деген теңеу қарапайым заттың өзі шебердің қолынан шықса, алтынға бергісіз болатынын дәлелдейді. Төмендегі сөздер қолөнер мен эстетиканың үндестігін көрсетеді.
Кілем туралы таңдаулы мақалдар
- Қалы кілем төрге керек, алмас қылыш ерге керек.
- Мал бітерінде – кілемнің түгіндей, мал кетерінде – қолдың кіріндей.
- Кілемге бергісіз алаша бар, ханға бергісіз қараша бар.
- Кілем сатсаң ауылыңа сат, бір шетіне өзің де отырарсың.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Мал бітерінде – кілемнің түгіндей…» мақалы нені меңзейді?
Бұл – дүниенің өткіншілігі мен байлықтың тұрақсыздығы туралы керемет теңеу. Мал-дәулет құралғанда ол кілемнің қалың түгіндей тығыз, мол болып көрінеді. Бірақ ол кетейін десе, қолдың кірін жуғандай тез-ақ жоқ болады. Кілем туралы бұл сөз адамды байлыққа мастанбауға, оның уақытша екенін түсінуге шақырады.
«Кілем сатсаң ауылыңа сат…» деген кеңестің мәні не?
Бұл – жақсылықты алдымен өз жақындарыңа жасау керектігін білдіретін прагматикалық ой. Егер құнды затыңды (кілеміңді) өз ауылыңа, туысыңа арзан болса да сатсаң, оның игілігін түбінде өзің де көресің (қонаққа барғанда үстіне отырасың). Ал жатқа кеткен дүниенің саған қайыры болмайды. Бұл «Өзіңдікі – өзегіңе теппес» деген қағидамен үндес.
«Кілемге бергісіз алаша бар» деп нені бағалаған?
Кілем – қымбат, түкті бұйым, ал алаша – қарапайым, тақыр тоқылған төсеніш. Бірақ егер алаша шебер тоқылып, оюы жарасымды болса, ол қымбат кілемнен де артық болуы мүмкін. Бұл жерде заттың аты емес, сапасы мен шеберлік маңызды екені айтылады. Адамға қатысты алғанда, текті ханнан гөрі ақылды қараша (қарапайым адам) артық болуы мүмкін дегенді білдіреді.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
