Кетпен – егіншілік мәдениетінің басты құралы, диқанның сенімді серігі. Қазақ даласының суармалы жерлерінде кетпенмен арық қазып, жер өңдеу – ғасырлар бойғы дәстүр. Кетпен шабу – үлкен физикалық күшті және төзімділікті қажет ететін ауыр жұмыс. Сондықтан халық арасында кетпен еңбектің, бейнеттің және соның арқасында келетін зейнеттің символына айналған. «Келіннің тілі – кетпен» деген теңеу өткір әрі ауыр сөзді сипаттайды. Кетпен туралы мақалдарда еңбектің уақытылы атқарылуы, құралды дұрыс пайдалану және сөз салмағы туралы айтылады. Бұл құрал – қарапайым шаруаның адал нанының кепілі. Төмендегі сөздер еңбек пен жауапкершілік тақырыбын қозғайды.
Кетпен туралы таңдаулы мақалдар
- Кезі келсе кетпен шап, майрылмаса қайрылсын.
- Орайы келсе орақ ор, кезі келсе кетпен шап.
- Келіннің сөзі кетпендей, баланың сөзі батпандай.
- Кетпенім сай, шотым сай – қазсам суға жетемін; атаным сай, атым сай – көшсем нуға жетемін.
- Кетпеннің басын бассаң, сабы маңдайыңа тиер.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Кетпеннің басын бассаң, сабы маңдайыңа тиер» мақалы нені ескертеді?
Бұл – абайсыздық пен салғырттықтың салдары туралы нақыл. Кетпенді дұрыс қоймасаң немесе абайламай басып кетсең, оның сабы өзіңді ұрады. Ауыспалы мағынада, ойланбай істелген іс немесе біреуге жасалған қиянат түбінде адамның өзіне соққы болып тиетінін білдіреді. Кетпен туралы бұл сөз «Не ексең, соны орасың» деген қағидамен үндес.
«Келіннің сөзі кетпендей…» деген теңеудің мағынасы қандай?
Кетпен – ауыр темір құрал. Егер келін орынсыз сөйлесе немесе қатты сөз айтса, ол енеге немесе үлкендерге кетпенмен ұрғандай ауыр тиеді. Бұл мақал жастарды үлкендер алдында сөз сөйлегенде абай болуға, әдеп сақтауға шақырады.
«Кетпенім сай, шотым сай…» деп кімдер айтады?
Бұл – өз күшіне сенімді, дайындығы мықты адамның сөзі. Егер құрал-сайманың (кетпен, шот) түгел болса, кез келген жерден су шығарып, тіршілік етуге болады. Бұл мақал кез келген іске кіріспес бұрын жан-жақты дайындықтың болуы керектігін және еңбекқор адамның қор болмайтынын көрсетеді.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
