Қазақ даласының шексіз кеңдігі халықтың мінез-құлқы мен дүниетанымына тікелей әсер еткен. Кеңшілік ұғымы бізде тек физикалық кеңістікті ғана емес, сонымен бірге адамның дархан көңілін, мәрттігін және кешірімділігін білдіреді. «Кең болсаң, кем болмайсың» деп өскен ұрпақ әрқашан қонақжай, бауырмал болуға ұмтылған. Сонымен қатар, бұл тақырып аясында «кеңес», яғни ақылдасу, бірлесіп шешім қабылдау мәселесі де кеңінен қозғалады. Ел ішіндегі дау-дамайды, күрделі мәселелерді бабаларымыз алқалы жиын құрып, өзара кеңесу арқылы шешкен. Кеңшілік туралы сақталған мақал-мәтелдер ынтымақ пен бірліктің, ашықтық пен парасаттылықтың үлгісін көрсетеді. Тарылған пейілден жақсылық шықпайтынын, ал ақылдасып пішкен тонның келте болмайтынын ұғындырады. Бұл жинақ сізді кең пейілді болуға және көппен ақылдасуға шақырады.
Кеңшілік туралы таңдаулы мақалдар
- Кеңесті жерде кемдік жоқ, кеңессіз жерде теңдік жоқ.
- Кең киім тозбайды, кеңесті ел азбайды.
- Кеңес қылған ел азбас, кеңінен пішкен тон тозбас.
- Кең пейілдің ішінде кен жатады, тар пейілдің ішінде тас жатады.
- Таршылық болмай, кеңшілік болмайды.
- Кеңеспен пішкен тон келте болмас.
- Кеңеспен кескен қол ауырмас.
- Кеңесті ел – кемімес.
- Кемеңгер кеңес таппай қоймас, кері кеткен кейіншектеп болмас.
- Кең жерде тар отырсаң, тар жерде кең отырарсың.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Кеңеспен пішкен тон келте болмас» мақалының өмірлік маңызы қандай?
Бұл мақал кез келген істі бастар алдында асығыстық танытпай, тәжірибелі адамдармен немесе көпшілікпен ақылдасу керектігін ескертеді. Жеті өлшеп, бір кескен іс әрқашан нәтижелі болады. «Кеңес» сөзі бұл жерде ұжымдық ақыл-ойды білдіреді. Егер адам өз білгенімен ғана жүріп, өзгелердің пікірімен санаспаса, соңында қателікке ұрынып, өкініп қалуы мүмкін. Кеңшілік туралы айтылған ойлардың ішінде бұл нақыл демократиялық шешім қабылдаудың ежелгі үлгісін көрсетеді.
Кең пейілділік пен тар пейілділіктің айырмашылығы қалай сипатталады?
Халық даналығында кең пейілді адамның ішкі дүниесі байлыққа (кенге) теңелсе, тар пейілді, қызғаншақ адамның іші тасқа теңеледі. Кең адам кешірімді келеді, қолындағы барымен бөліседі, сондықтан оның айналасында достары мен тілеулестері көп болады. Ал пейілі тар адам өзімшілдігінің кесірінен жалғыз қалып, рухани жұтаңдыққа ұшырайды. Бұл туралы Кеңшілік туралы мақалдар адамды жомарттыққа тәрбиелейді.
«Кең жерде тар отырсаң, тар жерде кең отырарсың» дегенді қалай ұғуға болады?
Бұл сөз адамның кішіпейілділігі мен мәдениетін сынайтын нақыл. Егер адам жағдай бар кезде, кеңшілікте өзін қарапайым ұстап, «тар» отырып (яғни, артық кетпей, шүкіршілік етіп) үйренсе, басына іс түскенде немесе қысылтаяң шақта («тар жерде») оның абыройы артып, сый-құрметке («кеңдікке») ие болады. Ал шалқып тұрғанда астамшылық көрсеткен адам қиындықта ешкімге керексіз болып қалуы мүмкін. Бұл – өмірдің алма-кезек екенін ескертетін философиялық ой.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
