Қазақ халқы итті «жеті қазынаның» бірі санап, оны адамның сенімді серігі әрі қораның қорғаушысы ретінде қабылдаған. Дегенмен, халық ауыз әдебиетінде итке қатысты айтылған ойлар әрқилы: кейде оның адалдығы дәріптелсе, кейде жағымпаздығы мен ашкөздігі сыналады. Бұл жинақта біз Ит туралы ең өткір және мағыналы мақал-мәтелдерді топтастырдық. «Ит – ырыс» деп, оның үйге құт әкелетініне сенген бабаларымыз, сонымен қатар «ит мінез» деп жағымсыз қылықты да бейнелеген. Бұл мақалдар адам бойындағы пендешілікті, сатқындықты немесе керісінше, қорғаушылық қасиетті ашып көрсетеді. Ит бейнесі арқылы қоғамдағы әртүрлі әлеуметтік құбылыстар, адамдар арасындағы қарым-қатынас және туған жерге деген сүйіспеншілік те жырланған. Төмендегі нақыл сөздерден сіз осы философиялық астарды айқын аңғарасыз.
Ит туралы таңдаулы мақалдар
- Ит тойған жеріне, ер туған жеріне.
- Боранды күні бала құтырар, желді күні ит құтырар.
- Қатын көп болса, шөмішті ит жалайды.
- Малды бақсаң қойды бақ – май кетпейді шарадан, ит асырасаң сырттаннан – қой бермейді қорадан.
- Аузы кіші, қарны әйдік – қой семірсе көтерер; қарны кіші, аузы әйдік – ит семірсе құтырар.
- Нар баласы Қырымға, ит баласы жырымға.
- Ат жалдаған өтер, ит жалдаған кетер.
- Ит ұяласынан қорықпас.
- Ит – ырыс.
- Жетектеген ит аңға жарамас.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Ит тойған жеріне, ер туған жеріне» мақалының негізгі идеясы қандай?
Бұл мақал патриотизм мен құлқынның құлы болу арасындағы айырмашылықты көрсетеді. Ит тамақ берген жерге үйірсек келеді, оған қарнының тоқтығы маңызды. Ал нағыз ер азамат үшін ең қымбат нәрсе – оның туған жері, Отаны. Қандай жағдай болмасын, ер жігіт елін сағынады, ал нәпсіқұмар адам пайда тапқан жерін жағалайды.
Ит туралы мақалдарда қандай тәрбиелік мән бар?
Негізгі тәрбиелік мән – адалдық пен дербестікке шақыру. «Жетектеген ит аңға жарамас» деген сөз өз бетінше әрекет ете алмайтын, тек біреудің нұсқауымен жүретін адамның ісі өнбейтінін білдіреді. Ит туралы нақылдар адамды өз күшіне сенуге, жағымпаздықтан аулақ болуға үндейді.
«Қатын көп болса, шөмішті ит жалайды» деген сөз нені меңзейді?
Бұл жауапкершіліктің жоқтығын немесе басқарудың әлсіздігін сынайтын мақал. Бір іске жауапты адамдар тым көп болса, олар бір-біріне сілтеп, ақырында жұмыс қараусыз қалады. Үйде әйелдер көп болып, бірақ ешқайсысы асқа дұрыс қарамаса, ыдыс-аяқты ит жалайды, яғни береке кетеді деген сөз.
Иттің «ырыс» болуы қандай сенімге негізделген?
Қазақ ырымында үйге келген қонақпен бірге ит еріп келсе немесе иттің көп болуы мал-жанның амандығын, ауылдың қорғаны бар екенін білдірген. Ит – адамның серігі болғандықтан, оның бар болуы жақсылыққа жорылған.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
