Қазақ тарихында хандық билік жүйесі мемлекеттіліктің негізгі тірегі болған. Хан – тек ел билеуші ғана емес, сонымен бірге әскербасы, бас қазы және халықтың қамқоршысы қызметін атқарған. Дала заңдары бойынша хан сайлау рәсімі үлкен жауапкершілікті талап еткен және ол «қара қылды қақ жарған» әділдігімен ерекшеленуі тиіс еді. Халық ауыз әдебиетінде ханның бейнесі екі қырынан көрінеді: бірінде ел қорғаны ретінде дәріптелсе, екіншісінде халықтан жырақтап кеткен қатыгез билеуші ретінде сыналады. «Ханда қырық кісінің ақылы бар» деген сөз тегін айтылмаса керек, себебі бүкіл елдің тағдыры бір адамның шешіміне байланысты болған. Хан туралы айтылған мақалдар билік пен қараша халық арасындағы күрделі қарым-қатынасты, өзара міндеттер мен жауапкершілікті сипаттайды. Бұл нақылдар бүгінгі күні де басшылық мәдениетті түсінуге септігін тигізеді.
Хан туралы таңдаулы мақалдар
- Хан – халық үшін.
- Ханның да хақы бар, халықтың да хақы бар.
- Ханға да қара жер ортақ.
- Ханға жақын жүрсең, қазың майлы болар.
- Ханның айтқаны – заң.
- Ханның малы – халықтың малы.
- Ханды қарашасы сыйламаса, хандық қайдан қалар.
- Ханның киімі – алтын, қарашаның киімі – жалқын.
- Ханның қолы ұзын.
- Ханға қылыш сермеме.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Ханның да хақы бар, халықтың да хақы бар» деген мақал нені білдіреді?
Бұл мақал қоғамдық келісім мен өзара жауапкершілікті меңзейді. Ханның міндеті – елді сыртқы жаудан қорғау және ішкі тәртіпті сақтау болса, халықтың міндеті – ханға бағыну және қолдау көрсету. Егер бір тарап өз міндетін орындамаса, мемлекеттің шаңырағы шайқалады. Хан туралы тарихи танымда билік тек үстемдік ету емес, екіжақты келісім негізінде жүзеге асатын қызмет екені айтылады.
«Ханға жақын жүрсең, қазың майлы болар» деген сөздің астары қандай?
Бұл сөз билік маңында жүрудің пайдасын, бірақ сонымен бірге оның қаупін де ескертетін прагматикалық ой. Хан ордасына жақын адамдар әдетте молшылықта өмір сүреді, мансабы өседі. Алайда, халық даналығы «ханның қаһарынан сақтан» деп те ескертеді. Бұл мақал билік пен байлықтың егіз ұғым екенін және саяси ықпалдың материалдық игілікке жол ашатынын ашық көрсетеді.
«Ханға да қара жер ортақ» деп неге айтылған?
Бұл – өмірдің өткінші екендігі туралы философиялық тұжырым. Адам қаншалықты құдіретті хан болып, алтын таққа отырса да, ажал алдында дәрменсіз. Өлгеннен кейін хан да, қараша да бір жер қойнына кіреді. Бұл мақал билеушілерді тәкаппарлықтан тыйып, кішіпейілділікке және артына жақсы ат қалдыруға үндейді.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
