Есік – қазақ түсінігінде тек үйге кіретін жол емес, ол – сыртқы әлем мен ішкі әлемнің, жат жұрт пен өз ортаның шекарасы. «Есігіңді қатты жаппа» деген сөз болашаққа жол қалдыруды, қарым-қатынасты үзбеуді білдіреді. Есіктің ашық болуы – қонақжайлылықтың, ал жабық болуы – сараңдық немесе құпиялылықтың белгісі. Төр мен есік арасындағы иерархия қазақ қоғамындағы әлеуметтік статусты анықтайды. Тәрбиелі адам есіктен кіргенде өз орнын біледі, бірден төрге озбайды. Есік туралы мақалдарда адамгершілік, сыйластық және өмірлік сабақтар терең қамтылған. «Есік көргенді алма, бесік көргенді ал» деген сөз жар таңдаудағы тектілік пен тәрбиенің маңызын көрсетеді. Төмендегі нақылдар есік ұғымының символикалық және тұрмыстық мәнін ашады.
Есік туралы таңдаулы мақалдар
- Есепсіз колхоз — есіксіз үй.
- Ер сыйлаған есікке отырмас.
- Қайтып кірер есікті қатты жаппа.
- Есіктен орын тапсаң, төрге озба.
- Есік көргенді алма, бесік көргенді ал.
- Атадан жақсы ұл туса – есіктегі басын төрге сүйрер, атадан жаман ұл туса – төрдегі басын жерге сүйрер.
- Баланың өскен бесігі – кең дүниенің есігі.
- Есік алды төбе болса – ерттеп қойған атпен тең, аулыңда қарияң болса – жазып қойған хатпен тең.
- Есігі жаманның төріне отырма, кәсібі жаманның қасына қонба.
- Жақсыны сыйласаң, есіңнен кетпейді, жаманды сыйласаң, есігіңнен кетпейді.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Есік көргенді алма, бесік көргенді ал» мақалының мағынасы қандай?
Бұл мақал жар таңдауға қатысты айтылған. «Есік көрген» деп бұрын тұрмыста болған немесе тәрбиесіз, қыдырмашы қызды айтса, «бесік көрген» деп отбасылық тәрбиені, ана өнегесін көрген, текті жерден шыққан қызды меңзейді. Халық даналығы болашақ ұрпақтың анасы тәрбиелі болуы керектігін ескертеді.
«Ер сыйлаған есікке отырмас» деп неге айтылады?
Бұл – ер-азаматтың намысы мен қоғамдағы орны туралы сөз. Өзін сыйлайтын және өзгелерден құрмет күтетін жігіт босағада, есік жақта еленбей отырмауы керек. Ол өз еңбегімен, ақылымен төрден орын алуға ұмтылуы тиіс. Сонымен қатар, бұл қонақ күтушіге де ескерту: сыйлы қонақты есікке отырғызу – үлкен айып.
«Қайтып кірер есікті қатты жаппа» мақалының философиясы неде?
Бұл мақал адамдармен қарым-қатынасты түбегейлі үзбеуге, ашу үстінде артық кетпеуге шақырады. Өмір алма-кезек, бүгін ренжіскен адамыңмен ертең қайта кездесуің, ісің түсуі мүмкін. Сол кезде ұятқа қалмас үшін, әрқашан артқа шегінер жол, татуласуға мүмкіндік қалдыру керек. Есік туралы бұл сөз дипломатия мен сабырлылықтың үлгісі.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
