Қазақ халқының дүниетанымында туған жер мен ел ұғымы қашанда қасиетті саналған және ең жоғары орынға қойылған. Ата-бабаларымыз «Елім-ай» деп еңіреп өткен қиын-қыстау замандарда да, бірлігі мен ынтымағын жоғалтпауға тырысқан. Бұл мақалдар – сол тарихи кезеңдерден және бейбіт өмірден жинақталған халықтың ғасырлық тәжірибесі мен даналығы. Елді сүю, оған адал қызмет ету және халықпен бірге болу – әрбір ер азаматтың басты борышы саналады. Көшпенділер өркениетінде қауымнан бөліну немесе жұртынан жырақтау өліммен тең ауыр жаза болғанын тарихтан жақсы білеміз. Бүгінгі жаһандану дәуірінде көпшілік іздейтін Ел туралы терең ой қозғайтын нақыл сөздердің тәрбиелік маңызы тіпті арта түсті. Олар жастарды отансүйгіштікке, бауырмалдыққа және туған топырағын қадірлеуге шақырады. Төмендегі тізімдегі әрбір сөз – тәрбиенің қайнар бұлағы және болашаққа бағыт сілтейтін өмірлік бағдаршам. Бұл асыл мұраны оқып-үйрену және келешек ұрпаққа жеткізу – біздің ортақ парызымыз.
Ел туралы таңдаулы мақалдар
- Жаманнан қойсаң жасауыл — жұртыңды жауға алдырар, наданнан қойсаң жасауыл — еліңді дауға алдырар.
- Өкпеден соққан жел жаман, елінен безген ер жаман.
- Елінен безген ер оңбас, көлінен безген қаз оңбас.
- Кешкі күн құлақтанса, қатының ұл тапқандай сүйін, ертеңгі күн құлақтанса, еліңді жау шапқандай күйін.
- Өз елімнің басы болмасам да, сайының тасы болайын.
- Кісі елінде сұлтан болғанша, өз еліңде ұлтан бол.
- Шетте жүріп тарығарсың, өз еліңді сағынарсың.
- Өзге елге ұл болғанша, өз еліңе құл бол.
- Ер елімен жақсы, жер кенімен жақсы.
- Еліңді сүйсең, ерлік істейсің.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Кісі елінде сұлтан болғанша, өз еліңде ұлтан бол» дегенді қалай түсіндіруге болады?
Бұл мақал адамның өз отанындағы мәртебесі мен рухани тыныштығының маңыздылығын меңзейді. Жат жерде қаншалықты биік мансапқа жетіп, шалқып өмір сүрсең де, ол жақта бәрібір бөтенсің және жаның жай таппауы мүмкін. Ал өз еліңде қарапайым еңбек етіп, елеусіз «ұлтан» (аяқ киімнің табаны) болсаң да, туған жердің жылуы мен халқыңның қолдауы бақыт сыйлайды. Халық даналығы Ел туралы ой толғағанда, нағыз бақыттың кілті байлықта емес, туған топырақта екенін үнемі еске салады.
Мақалдардағы елден безу немесе бөліну мәселесі неліктен қатты сыналады?
Дәстүрлі қазақ қоғамында ұжымшылдық пен рулық ынтымақ өмір сүрудің және қауіпсіздіктің басты шарты болған. Елінен безген адам қорғансыз қалады, ал жалғыздық ұлы даладағы қауіп-қатерге төтеп бере алмайды. «Елінен безген ер оңбас» деген сөз осы ащы шындықты айқын көрсетеді, бұл сатқындық пен тұрақсыздықты айыптаудың бір түрі. Ел туралы айтылған өсиеттерде бірлік болмаған жерде тірлік болмайтыны, ал қауымнан бөлінгеннің күні қараң екені анық айтылады.
Жаман адамның билікке келуі туралы мақалдар нені ескертеді?
Тізімдегі «Жаманнан қойсаң жасауыл» деп басталатын мақал ел басқару ісіндегі жауапкершіліктің жүгін көрсетеді. Егер надан, білімсіз немесе ниеті бұзық адамға билік тисе, ол тұтас халықты дау-дамайға немесе жау қолына түсу қаупіне душар етуі мүмкін. Бұл – басшы таңдауда және адамға сенім артуда өте сақ болу керектігін ескертетін саяси-әлеуметтік астары бар терең даналық.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
