Дала заңымен өмір сүрген қазақ қоғамында дау-дамай билер соты арқылы әділ шешімін тауып отырған. «Дау мұраты – біту» деп, ата-бабаларымыз кез келген жанжалды бейбіт жолмен, сөздің күшімен тоқтатуға тырысқан. Шешендік өнер мен тапқырлық дау үстінде сыналатын болған. Жер дауы мен жесір дауы тарихымыздағы ең күрделі мәселелердің бірі болса да, олардың өзі әділ билікпен шешілген. Бұл мақалдар адамды дауқұмарлықтан сақтандырып, мәселені ақылмен шешуге үндейді. Қазіргі сот жүйесінің бастауында тұрған Дау туралы бұл нақылдар құқықтық мәдениет пен дипломатияның үлгісі іспетті. Доспен дауласу – жауға жем болу деген қағида ұлт бірлігін сақтауда маңызды рөл атқарған.
Дау туралы таңдаулы мақалдар
- Көптеген жау алады, көмектескен дау алады.
- Үйде шешен — дауға жоқ, үйде батыр — жауға жоқ.
- Ел даусыз болмайды, ер жаусыз болмайды.
- Ер басына дау келсе, ерлігі кетер басынан. Би басына дау келсе, билігі кетер басынан.
- Өз басыңды дауға берсең де, жолдасыңды жауға берме.
- Күшің кетсе де дауың кетпесін.
- Жақынның ерегі — дау, жаманның керегі — жау.
- Жақсының аты өлмейді, ғалымның хаты өлмейді.
- Көп тыңдаған білмес, көп көрген білер.
- Көштің байсал тапқаны — көк орайға қонғаны, даудың байсал тапқаны — көлденеңге барғаны.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Көмектескен дау алады» деген сөздің мағынасы не?
Бұл сөз біреуге жақсылық жасаймын деп, оның дауына немесе проблемасына араласып кету қаупін ескертеді. Кейде көмек көрсету барысында адам екі оттың ортасында қалып, өзі дауға ілігуі мүмкін. Дегенмен, бұл көмектесуден бас тарту керек деген сөз емес, сақ болу керектігін білдіреді.
«Даудың байсал тапқаны — көлденеңге барғаны» дегенді қалай түсінеміз?
Дау екі жаққа да қатысы жоқ, бейтарап («көлденең») адамға, яғни әділ биге жүгінгенде ғана шешімін табады. Егер дауды мүдделі тараптар ғана шешсе, ол ушығып кетуі мүмкін. Дау туралы қағидаларда үшінші, тәуелсіз тараптың төрелігі маңызды саналған.
Үйде шешен болу неге сыналады?
«Үйде шешен — дауға жоқ» деген мақал тек өз үйінде, қауіпсіз жерде ғана сөйлейтін, ал нағыз сын сағатта (дауда немесе жау келгенде) дәрменсіз болып қалатын ынжық адамдарды келеке етеді. Нағыз шешен мен батыр қиын қыстау кезде ел алдында танылады.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
