Қазақ халқы негізінен мал шаруашылығымен айналысқанымен, өзен-көл жағалай қонған ел балық аулауды да кәсіп еткен. Балық – су патшалығының иесі, тыныштық пен тереңдіктің белгісі. Халық ұғымында балыққа қатысты айтылған сөздер көбіне қоғамдық құбылыстарды, адам мінезін және билік мәселелерін астарлап жеткізу үшін қолданылады. Осы мақалада Балық туралы ең өткір және мағыналы мақал-мәтелдер жинақталған. «Балық басынан шіриді» деген әйгілі сөздің өзі үлкен әлеуметтік мәселелерді дөп басып көрсетеді. Сонымен қатар, балықтың үнсіздігі, судағы тіршілігі және оны аулаудың қиындығы адам өміріндегі түрлі жағдайлармен салыстырылады. Төмендегі даналық сөздер су астындағы тіршілік иесі арқылы құрлықтағы адамдардың қарым-қатынасын бейнелейді.
Балық туралы таңдаулы мақалдар
- Бақа көлінде патша, балық суында патша, жігіт елінде патша.
- Балық бәсін алады, егін есесін алады.
- Балық басынан сасиды, жаман аяғынан сасиды.
- Өрлеген балық ауға жолығады, өр кеуде жігіт дауға жолығады.
- Балық басынан шіриді.
- Балық жеген бағыспас, жан-жағына қағыспас.
- Есек мінген ат сұрамайды, балық жеген ет сұрамайды.
- Қарның ашса қазан ас, ет болмаса сазан ас; сазан тамақ емес пе, сазанды жұрт жемес пе.
- Бал татыған балық сорпасын ішпеген басым, қоңырсыған қой сорпасын іштім-ау.
- Жандыда балық үлкен, жансызда қамыс үлкен.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Балық басынан шіриді» мақалының қоғамдық мәні қандай?
Бұл өте терең мағыналы сөз. Ол кез келген ұйымда, мемлекетте немесе отбасында тәртіптің бұзылуы немесе жемқорлықтың басталуы ең алдымен басшылықтан (бастан) басталатынын меңзейді. Егер басшы дұрыс болмаса, бағыныштылар да бұзылады деген сөз.
Балық туралы мақалдарда тәкаппарлық қалай сыналады?
«Өрлеген балық ауға жолығады, өр кеуде жігіт дауға жолығады» деген мақалда тым асқақтаған, өркөкірек адамның түбінде сәтсіздікке немесе қиындыққа (дауға) ұрынатыны айтылады. Ағысқа қарсы жүзген балықтың ауға түсетіні сияқты, менменсіген жігіт те кедергіге тап болады.
«Балық жеген бағыспас» дегенді қалай түсінуге болады?
Бұл сөз балық етінің жеңілдігін немесе оны жеген кездегі тыныштықты білдіреді. Ет жегенде сүйек мүжіп, пышақ қолданып, өзара әңгіме-дүкен құрса, балық жегенде адамдар үнсіз, байыппен тамақтанады. Сондай-ақ, балық тоқтатпайды деген де мағына болуы мүмкін.
«Есек мінген ат сұрамайды, балық жеген ет сұрамайды» деген не?
Бұл қанағат туралы сөз. Қолда барға шүкір ету керектігін айтады. Есегі бар адам жаяу емес, аты жоқ деп қайғырмайды. Сол сияқты, балық жеген адам да қарыны тоқ болғандықтан, ет жоқ деп налымайды. Қажеттілік өтелсе, артық дүниені аңсаудың қажеті жоқ.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
