Қазақ халқының дәстүрлі қоғамында «бай» ұғымы тек дүние-мүлікпен ғана емес, сонымен бірге жомарттықпен, ел алдындағы жауапкершілікпен және ақыл-парасатпен өлшенген. Ертедегі көшпелі тұрмыста байлықтың басты көрсеткіші төрт түлік мал болғаны белгілі. Алайда, халық даналығы мал жинауды ғана емес, оны күтіп-баптауды, жұттан аман алып қалуды және кедей-кепшікке қарасуды нағыз байдың міндеті деп санаған. «Бай» сөзі кейде рухани кемелдік пен білімділікті де білдіреді, өйткені «Бай болмасаң, бай болма, білім-өнерге сай бол» деген нақыл тегін айтылмаған. Осы беттегі Бай туралы мақал-мәтелдер жинағы дәулетті болудың қыр-сырын, мал бағудың ерекшеліктерін және байлықтың тұрақсыздығын ашып көрсетеді. Жұт келсе, малдың қырылып қалу қаупі бар екенін ескертіп, адамды тәкаппарлықтан тыяды. Сонымен қатар, еңбекқорлық пен ұйымшылдықтың арқасында ғана шынайы байлыққа жетуге болатынын насихаттайды.
Бай туралы таңдаулы мақалдар
- Ынтымақты колхоздың шаруасы сай, шаруасы сай колхоздың өмірі бай.
- Батыр бір оқтық, бай бір жұттық.
- Жері байдың — елі бай.
- Бай болмасаң, бай болма, білім-өнерге сай бол.
- Қатын қалса бай табар, бала қалса
мал табар. - Мал балада қалды, бай далада қалды.
- Қойлы бай – қорлы бай, жылқылы бай – сылдыр бай.
- Қойлы бай – қорлы бай, сиырлы бай – сары май.
- Бір түлікке бай болғанша, әр түлікке сай бол.
- Жері байдың – елі бай.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Батыр бір оқтық, бай бір жұттық» деген мақал нені меңзейді?
Бұл сөз адамның қолындағы билік пен байлықтың, тіпті өмірдің де өткінші әрі нәзік екенін білдіреді. Батыр қанша жерден мықты болса да, бір оқтан қаза табуы мүмкін. Сол сияқты, байдың малы қанша көп болса да, бір қатты жұт келсе (ашаршылық, қыстың қатты болуы), барлығы қырылып, тақыр кедейге айналуы ғажап емес. Бай туралы бұл нақыл адамды малға сенбеуге, тәубеге келуге шақырады.
Неліктен «Қойлы бай – қорлы бай» деп айтылады?
Көшпелі өмірде қой бағу ең бейнетті жұмыс саналған. Қой тез үрейленеді, суыққа төзімсіз, оны үнемі қадағалап, қыста қорада ұстау керек. Қойы көп байдың уайымы мен бейнеті де көп болады, ол мал соңында жүріп қор болады деген мағынада айтылған. Ал жылқы өз бетімен жайылатындықтан, оны бағу сәл жеңілірек және мәртебелірек саналған.
Бір түлікке бай болғаннан гөрі, әр түлікке сай болу неге артық?
Егер шаруашылық тек бір мал түріне (мысалы, тек қойға немесе тек жылқыға) негізделсе, ол жұт кезінде немесе індет тарағанда өте осал болады. Әр түліктің (түйе, жылқы, сиыр, қой) өз пайдасы мен төзімділігі бар. Әртараптандырылған шаруашылық тұрақты болады, сондықтан халық даналығы барлық түлікке сай болуды, яғни жан-жақты қамдануды құптайды.
«Жері байдың – елі бай» сөзінің бүгінгі маңызы қандай?
Бұл мақал туған жердің табиғи байлығы мен ресурстары халықтың әл-ауқатының негізі екенін көрсетеді. Жері шұрайлы, сулы-нулы, қазба байлығы мол өлкенің халқы да тоқшылықта өмір сүреді. Бай туралы айтылған бұл ой экология мен экономиканың тығыз байланысын дәлелдейді.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
