Аяқ – адам денесінің тірегі ғана емес, оның өмірлік жолы мен бағыт-бағдарын айқындайтын маңызды мүше. Қазақ халқының дүниетанымында «аяқ» сөзінің мағынасы өте кең: ол жүріс-тұрысты, әдептілікті, тіпті қонақжайлылықтағы ыдыс-аяқты да білдіреді. «Аяғын көріп асын іш» деген сөз тегін айтылмаса керек, бұл жерде тазалық пен ұқыптылық бірінші орынға қойылады. Осы топтамада біз Аяқ туралы және оның ауыспалы мағыналарына қатысты халық даналығын жинақтадық. Жақсылыққа қарай басқан қадам әрқашан құпталады, ал шалыс басқан аяқ өкінішке ұрындырады. Адамның азаматтығы оның нық қадамынан, ал малдың мықтылығы аяғының беріктігінен байқалады. Ұсынылып отырған мақалдардан сіз қимыл-қозғалысқа, сақтыққа және әдептілікке қатысты ата-баба өсиетін табасыз. Бұл сөздер жастарды дұрыс жол таңдауға және әр қадамын ойланып басуға үндейді.
Аяқ туралы таңдаулы мақалдар
- Ел жасымен көрікті, тау тасымен көрікті, аяқ асымен көрікті.
- Ас ішіп, аяқ босатар.
- Екі аяқты адам түгіл, төрт аяқты мал да ақсайды.
- Әдепсіз аяқ боқ басады.
- Аяқтыға жол бермеген, ауыздыға сөз бермеген.
- Ақылсыз бас аяққа тыным бермейді, ақымақ айғыр саяққа тыным бермейді.
- Аяқ – азамат, қол – мүлік, бас – сандық, тіл – кілт.
- Әдепсіз бала – аяққа басылған шала.
- Екі аяқтыда бажа тату, төрт аяқтыда бота тату.
- Сағадағы су ішеді, аяқтағы у ішеді.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Ақылсыз бас аяққа тыным бермейді» деген мақалдың мағынасы қандай?
Бұл мақал істі алдын ала жоспарламайтын, ойланбай әрекет ететін адамдарға қарата айтылады. Егер бас (ақыл) дұрыс жұмыс істемесе, шешім қабылдай алмаса, адам босқа сабылып, артық жүріс жүруге мәжбүр болады. Яғни, ақылдың аздығы денеге күш түсіреді.
Аяқ туралы мақалдарда «аяқ» сөзінің ыдыс мағынасы бар ма?
Иә, қазақ тілінде «аяқ» сөзі кесе, табақ деген мағынаны да білдіреді. Мысалы, «Ел жасымен көрікті… аяқ асымен көрікті» дегенде, ыдыстың ішіндегі аспен құнды екені айтылған. Бос ыдыстың сәні жоқ, сол сияқты мазмұнсыз дүниенің де қадірі төмен.
«Екі аяқты адам түгіл, төрт аяқты мал да ақсайды» дегенді қалай түсінеміз?
Бұл – қателікке бой алдырудың табиғи заңдылық екенін білдіретін жұбату сөзі. Ешкім мінсіз емес, кез келген адам өмірде сүрінуі немесе қателесуі мүмкін. Тіпті төрт аяғы бар малдың өзі ақсайтын болса, екі аяқты пенденің қателесуі кешірімді деген философиялық ой жатыр.
«Әдепсіз аяқ боқ басады» сөзінің тәрбиелік мәні неде?
Бұл дөрекілеу естілгенімен, мағынасы өте терең ескерту. Жүріс-тұрысы нашар, әдепсіз, көргенсіз адамның түбінде жамандыққа ұрынатынын, абыройынан айырылатынын меңзейді. Әдептілік – адамды кірден, былғаныштан сақтайтын қалқан.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
