«Аяншақ» сөзі қазақ тілінде көбінесе көзі аурушаң, жел мен шаңға сезімтал, тез жаурайтын немесе мінезі жасқаншақ, ұялшақ адамға қатысты қолданылады. Бұл сөздің астарында дәрменсіздік пен қорғансыздық ұғымы жатыр. «Аяншақ көзге шөп түседі» деген мақал әлсіз, жасқаншақ жерге қауіп-қатердің үйір болатынын ескертеді. Өмірде тым ұялшақ, тартыншақ болу кейде адамның мүмкіндіктерін шектеп, зиянын тигізуі мүмкін. Халық даналығы адамды ширақ болуға, босқа жасқана бермеуге үндейді. Төмендегі Аяншақ туралы мақалдар адамның физикалық және психологиялық осал тұстарын дөп басып көрсетеді.
Аяншақ туралы таңдаулы мақалдар
- Аяншақ көзге шөп түседі.
- Аяншақ көзге шөп түскіш.
- Ескі бай аяншақ келер, Жаңа бай мақтаншақ келер.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Аяншақ көзге шөп түседі» мақалының тура және ауыспалы мағынасы қандай?
Тура мағынасында, егер көз аурушаң, ашылып-жұмылуы қиын болса, оған желмен ұшқан шөп-шалам тез түседі. Ауыспалы мағынада, егер адам тым ынжық, құқай болса немесе өз құқығын қорғай алмаса (аяншақ болса), оған біреулердің қиянаты, өмірдің соққысы (шөп) жиі тиеді. Аяншақ туралы сөз болғанда, бұл мақал осалдықтың жамандық шақыратынын ескертеді.
Ескі бай мен жаңа байдың айырмашылығы неде?
«Ескі бай аяншақ келер, Жаңа бай мақтаншақ келер» деген мақал байлық мәдениетін сипаттайды. Атадан байыған, көргенді адамдар (ескі байлар) әдетте қарапайым, ұстамды, тіпті артық көзге түсуден тартынатын (аяншақ) болады. Ал кеше ғана байығандар (жаңа байлар) мақтаншақ, даңғой келеді. Бұл – тектілік пен көргенсіздіктің салыстырмасы.
Аяншақтық қасиет пе, әлде кемшілік пе?
Көбінесе кемшілік немесе әлсіздік ретінде қарастырылады. Өйткені аяншақтық адамға еркін қимылдауға, өз пікірін ашық айтуға кедергі келтіреді. Дегенмен, кейде бұл қасиет ұқыптылық пен сақтықтың, артық сөйлемеудің белгісі ретінде де көрінуі мүмкін. Бірақ Аяншақ туралы мақалдарда көбіне оның зиянды жағы айтылады.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
