Ауыз – сөздің қақпасы, ақылдың айнасы және адамның ішкі мәдениетінің көрсеткіші. Қазақ халқы «Ауызға келгенді сөйлеме» деп, тіл тазалығы мен сөз әдебіне қатаң талап қойған. Бірлігі кеткен елдің аузындағы несібесі кететінін, ал ынтымағы жарасқан жұрттың бағы жанатынын бабаларымыз ерте түсінген. Бұл жазбада біз Ауыз туралы айтылған ең ұтымды және ғибратты мақал-мәтелдерді жинадық. Адамның ақылы сөйлеген сөзінен, яғни аузынан шыққан лебізінен танылады. «Бір елі ауызға – екі елі қақпақ» деген сөз тыңдай білудің сөйлеуден артық екенін еске салады. Ұсынылып отырған нақыл сөздер оқырманды сабырлылыққа, көп сөйлемеуге және әр сөзіне жауапкершілікпен қарауға шақырады.
Ауыз туралы таңдаулы мақалдар
- Алтау ала болса, ауыздағы кетеді. Төртеу түгел болса, төбедегі келеді.
- Елде болса ерінге тиеді, ауылда болса ауызға тиеді.
- Бір елі ауызға – екі елі қақпақ.
- Ақыл ауыздан, мерей көзден.
- Орақ ауыз, от тілді.
- Алтын тісті ауыздан аса жаман сөз шығар; жаннан безген жауыздан жазығы жоқ көз шығар.
- Ауыз дарбаза, сөз самал, құдай ұрғанға не амал.
- Іріген ауыздан шіріген сөз шығады.
- Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні бар.
- Кесірлі ауыздан кесепатты сөз.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Алтау ала болса, ауыздағы кетеді» мақалының негізгі идеясы не?
Бұл мақал бірлік пен ынтымақтың маңыздылығын көрсетеді. Егер адамдар арасында алауыздық болса, қолда бар игіліктен (ауыздағыдан) айырылады. Ал егер аз адам болса да («төртеу»), тату болса, оларға алыстағы немесе биіктегі бақыт («төбедегі») өздігінен келеді. Ынтымақ – ырыс бастауы.
Ауыз туралы мақалдарда сөйлеу мәдениеті қалай сипатталады?
«Іріген ауыздан шіріген сөз шығады» деген нақыл сөз адамның ішкі дүниесі мен сөзінің байланысын көрсетеді. Ниеті бұзық, тәрбиесіз адамнан ешқашан жақсы сөз шықпайды. Сөз – адамның болмысының көрінісі.
«Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні бар» дегенді қалай түсінеміз?
Бұл сөз көп сөйлемей, нақты әрі қысқа қайырудың шеберлігін білдіреді. Қанша ұзақ сөйлесең де, оның негізгі айтар ойы, қорытындысы (түйіні) болуы керек. Шешендік өнерде сөздің көптігі емес, оның мағынасы мен салмағы бағаланады.
«Орақ ауыз, от тілді» деп қандай адамды айтады?
Бұл – шешен, сөзге жүйрік, өткір тілді адамның сипаттамасы. Орақтың шөпті қиып түсетіні сияқты, ондай адамның сөзі де нысанаға дөп тиеді, ал от тілі қарсыласын сөзбен «күйдіріп» жібереді. Бұл теңеу көбінесе би-шешендерге қатысты қолданылады.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
