Көшпенді қазақ тіршілігінде арпа – ең алдымен жылқының азығы, қуат көзі ретінде бағаланған. «Арпасыз ат қыр аспас» деген сөздің жаны бар, өйткені күш-қуат жинамаған тұлпар ұзақ жолға шыдай алмайды. Сонымен қатар, арпа – қарапайымдылықтың, шынайылықтың және қолжетімді ризықтың символы. Ашаршылық немесе қиын-қыстау заманда алтын мен күміс адамның өзегін талдырмайды, ал қарапайым арпа мен бидай жан сақтап қалады. Арпа туралы мақалдар материалдық құндылықтарды дұрыс бағалауға, досқа адал болуға және еңбектің қадірін білуге үйретеді. Сауда-саттықтағы адалдық мәселесі де «Бидай көрсетіп, арпа сату» тіркесі арқылы өткір сыналады. Бұл жинақ шынайы құндылықтардың бағасын түсіндіреді.
Арпа туралы таңдаулы мақалдар
- Арпа берсең атқа бер, күтір-күтір шайнасын, қызды берсең жасқа бер, құшақтасып ойнасын.
- Арпа, бидай ас екен, алтын, күміс тас екен.
- Арпа берген кісіден есек қашпайды.
- Арпасыз ат қыр аспас, Жәрдемсіз алып жау жеңбес.
- Көп бидайдың ішінде жалғыз арпа.
- Арпа жеген ат ойнақтар.
- Бидайды көрсетіп, арпаны сатты.
- Досыңа арпа алып келсең, Бидай алып қайт.
- Арпа, бидай — ас екен, Алтын, күміс — тас екен.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Арпа, бидай — ас екен, Алтын, күміс — тас екен» мақалы қандай жағдайда айтылады?
Бұл мақал өмірлік құндылықтардың алмасуын көрсетеді. Бейбіт, тоқшылық заманда адамдар алтын-күміске қызыққанымен, ашаршылық немесе соғыс кезінде ең қымбат қазына – қарапайым астық (ас) болып шығады. Алтынды жеуге болмайды, ол – суық тас. Арпа туралы бұл философиялық ой адамды ысырапшылдықтан сақтап, нанның қадірін білуге шақырады.
«Бидайды көрсетіп, арпаны сатты» деген фраза нені білдіреді?
Бұл – алаяқтық пен алдаудың классикалық сипаттамасы. Бидай арпадан қымбат әрі сапалы саналады. Саудагер сатып алушыға жақсы тауарды (бидайды) көрсетіп, бірақ қолына сапасы төмендеу затты (арпаны) ұстатып жіберсе, бұл – қулық. Өмірде сырты жылтыраған, бірақ іші қуыс адамдарға немесе уәдесінде тұрмайтын алдамшы істерге қатысты айтылады.
«Арпа берген кісіден есек қашпайды» мақалының мәні неде?
Тіпті ақылсыз деп саналатын есектің өзі жақсылықты түсінеді. Өзіне жем (арпа) берген, қамқор болған иесінен ешқандай жануар қашпайды. Адамдар арасындағы қарым-қатынаста бұл сөз «сыйластыққа – сыйластық» деген қағиданы білдіреді. Егер адамға жақсылық жасасаң, ол саған жақтас болады, сенен теріс айналмайды.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
