Ақыл – адамды хайуаннан ерекшелейтін ең ұлы қасиет және Жаратушының берген баға жетпес сыйы. Қазақ халқы ежелден білектің күшінен гөрі ақылдың күшін жоғары қойған. «Ақыл – азбайтын тон, білім – таусылмайтын кен» деп, ұрпағын даналыққа, парасаттылыққа баулыған. Қиын қыстау заманда елді тығырықтан алып шыққан – батырлардың қайраты мен билердің ақылы еді. Ақылды адам асықпайды, жан-жағын болжап, әр қадамын есептеп басады. Ал ақылсыздық – ашуға берілу, өркөкіректік және бөспелікпен сипатталады. Бұл беттегі Ақыл туралы мақал-мәтелдер жинағы ақылдың адам өміріндегі шешуші рөлін, оны кеңесу арқылы шыңдау қажеттігін және надандықтан аулақ болу жолдарын көрсетеді.
Ақыл туралы таңдаулы мақалдар
- Партия — халықтың көзі, құлағы; партия — халықтың ақыл-шырағы.
- Ақылдассаң шешерсің, ақылдаспасаң кем кесерсің.
- Жау жоқта батыр көп, дау жоқта ақыл көп.
- Ажал ақымақ үшін алтау, ақылды үшін біреу.
- Ақыл таппайтын амал жоқ, атқыш бұзбайтын қамал жоқ.
- Қайратыңа әдісіңді жолдас ет, әдісіңе ақылыңды жолдас ет.
- Жалғыз жігіт басына іс түссе, ақылынан адасады, сасқанынан қырық құмалақ алып, бал ашады.
- Ақылың болса арыңды сақта, ар-ұят керек әр уақытта.
- Ақылды адам айтқызбай біледі, ақ сұңқар қаққызбай іледі.
- Ақылсыз адам айқайлай келеді, жан-жағын жайпай келеді; ақылды адам жай-жай келеді, жан-жағын байқай келеді.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Ақылдассаң шешерсің» деген мақалдың қазіргі замандағы маңызы қандай?
Бұл – ұжымдық шешім қабылдаудың және кеңесудің (кеңес) маңызын білдіреді. «Кеңесіп пішкен тон келте болмас» дегендей, басқалардың пікірін тыңдау, ақылдасу арқылы адам қателіктерден сақтанады және ең дұрыс шешімді табады. Бұл демократиялық принциптермен үндеседі.
Жау жоқта батырдың, дау жоқта ақылдың көп болуы нені сынайды?
Бұл мақал іс түскенде жоғалып кететін, тек тыныш заманда ғана «батырсынып» немесе «ақылсынып» мақтанатын адамдарды келемеждейді. Нағыз ақыл мен батырлық қиыншылықта, дау-дамайда және қауіп төнгенде сыналады. Ақыл туралы бұл нақыл құр сөз бен нақты істің аражігін ажыратады.
Ақылды мен ақымақтың айырмашылығы қалай сипатталған?
Мақалдарда ақылды адам сабырлы, байқампаз, «жай-жай келеді» деп сипатталса, ақылсыз адам даңғой, айқай-шумен жүреді деп көрсетілген. Ақылды адам ишарадан түсінеді («айтқызбай біледі»), ал ақымаққа айтсаң да ұқпайды. Бұл мінез-құлық мәдениетінің көрсеткіші.
Ақыл мен қайраттың бірлігі не үшін қажет?
«Қайратыңа әдісіңді, әдісіңе ақылыңды жолдас ет» деген сөз тек қара күштің жеткіліксіз екенін білдіреді. Күшті ақыл басқармаса, ол зиян келтіруі мүмкін. Ақыл – күшті дұрыс бағытқа салатын, тиімді әдіс-тәсілді таңдайтын басшы құрал.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
