Ақсақал – қазақ қоғамының рухани тірегі, даналық пен әділдіктің символы. Кез келген ауылда, руда дауды шешіп, жөн сілтейтін, бата беретін ақсақалдар болған. «Ақсақал» сөзі жай ғана жас ерекшелігін емес, үлкен қоғамдық мәртебені білдіреді. Ел ішіндегі тәртіп, салт-дәстүрдің сақталуы осы қариялардың беделіне байланысты болған. Ақсақал туралы мақалдарда үлкенді сыйлау, бата алу және қарияның ақылын тыңдау насихатталады. Ақсақалсыз ел – жетім, басшысыз отар сияқты. Төмендегі нақыл сөздер қарт адамдардың қоғамдағы орны мен оларға көрсетілуі тиіс құрметті айқындайды.
Ақсақал туралы таңдаулы мақалдар
- Ақ қоян алдырмайды өрде болса; ақсақал бас мүжиді төрде болса.
- Ақсақалдан бата алған, Құдайдың рахметіне жолығар.
- Қайыптан тапқан алтыннан, Ақсақал берген бата артық.
- Ел қариясы — ел қазынасы.
- Ауылыңда қария болса, жазып қойған хатпен тең.
- Өсетін елдің қарты қазына болар.
- Ақылды қария — ағынды дария.
- Қариясы бар үйдің қазынасы бар.
- Қариясы бар елдің ырысы бар.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Ақ қоян алдырмайды өрде болса; ақсақал бас мүжиді төрде болса» деген мақалдың мәні не?
Бұл мақал жарасымдылық пен мәртебені білдіреді. Ақ қоян өрге қарай қашса, оны ұстау қиын, ол өз ортасында (қарда) мықты. Сол сияқты, ақсақал төрде отырса, сыйлы болады, оған бастың (сыйлы мүшенің) тартылуы заңдылық. Бұл – ақсақалдың орны төр екенін және оған ең сыйлы табақ тартылатынын көрсететін дәстүр.
«Ауылыңда қария болса, жазып қойған хатпен тең» теңеуі нені білдіреді?
Көнекөз қариялар – өткен тарихтың, шежіренің және салт-дәстүрдің тірі энциклопедиясы. Олар кітап сияқты білімнің көзі. Жастар бір нәрсені білмей қалса, қариядан сұрап, жазылған хаттан оқығандай анық жауап алады. Бұл мақал қарттардың білімі мен тәжірибесін бағалауға шақырады.
Ақсақал мен шалдың айырмашылығы бар ма?
Халық ұғымында «шал» сөзі жас ерекшелігін (кәрілікті) білдірсе, «ақсақал» сөзі құрметті, беделді, ел басқарған немесе сөз ұстаған дана қарттарға қатысты айтылады. Кез келген қартайған адам шал бола алады, бірақ кез келген шал ақсақал атана алмайды. Ақсақалдық – рухани биіктік.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
