Ағаш – тамыры тереңге кеткен тектіліктің, өсу мен өркендеудің нышаны. Қазақ шежіресінің өзі «Түп-тұқияннан» басталып, бұтақ жайған алып бәйтерекке теңеледі. Жалғыз ағаш желге шыдас бермейді, ал орман ешқандай дауылдан қорықпайды; бұл – бірлік пен көпшілдіктің айқын үлгісі. Халық даналығында ағаштың қасиеттері адам өмірімен, кәрілікпен және тәрбиемен жиі салыстырылады. Мәселен, жас шыбықты ию оңай болса, қураған ағашты түзеу мүмкін емес, сол сияқты тәрбиені де жастай беру керек. Ағаш туралы мақалдар адамды тамырынан ажырамауға, ортамен бірге болуға және кәрілікке құрметпен қарауға үндейді. Төмендегі нақылдар табиғат пен адам болмысының ұқсастығын көрсетеді.
Ағаш туралы таңдаулы мақалдар
- Жалғыз ағаш орман болмас, жалғыз кірпіш қорған болмас.
- Ағаш ескірген сайын қатаяр, адам қартайған сайын дана болар.
- Ағаш жапырағымен көрікті, адам ізімен көрікті.
- Ағаш тамырымен мықты, адам жолдасымен мықты.
- Ағаш кессең ұзын кес, қысқартуың оңай.
- Ағаш кессең ұзын кес, шаба келе қысқарар; темір кессең қысқа кес, соға келе ұзарар.
- Ағаш үйдің буыны бар, қайыстың пұлыны бар.
- Шеге берсе ағашқа бер, еріннің аузын тістесін; қызды берсе жасқа бер, қалжыңдасып өтсін.
- Еменнің иілгені — сынғаны, ердің иілгені — өлгені.
- Тал жапырақ болмаса, тамырына
тармас.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Ағаш жапырағымен көрікті, адам ізімен көрікті» дегенді қалай түсінуге болады?
Бұл мақал адам өмірінің мәні оның артында қалған жақсы істерінде (ізінде) және ұрпағында екенін білдіреді. Жапырақсыз ағаш сикіні жоқ қу таяқ секілді болса, артына із қалдырмаған адамның өмірі де сұрқай. Жапырақ – ағаштың сәні мен тынысы болса, игі істер мен ұрпақ – адамның сәні. Ағаш туралы толғаныстарда бұл өміршеңдік идеясы жиі кездеседі.
«Еменнің иілгені – сынғаны» деп неге айтылады?
Емен – өте қатты әрі мықты ағаш, ол қайың немесе тал сияқты иілмейді. Егер оған қатты күш түссе, ол иілгеннен гөрі сынады. Бұл қасиет нағыз ер-азаматтың, батырдың мінезіне теңеледі. Намысты ер қиындыққа мойымайды, өз принципінен бас тартпайды (иілмейді), ол үшін намысын таптағаннан гөрі өлген артық. Бұл – өрлік пен қайсарлықтың символы.
Ағаш пен темірді кесу туралы кеңестің (ұзын кес, қысқа кес) мәні неде?
Бұл – қолөнер шеберлерінің ғасырлық тәжірибесінен туған практикалық кеңес. Ағашты өңдеген сайын (жоңғанда) ол кішірейе береді, сондықтан оны бастапқыда ұзындау етіп алған жөн. Ал темірді қыздырып соққанда ол созылып ұзарады, сондықтан оны қысқалау етіп кесу керек. Бұл мақал іс бастағанда материалдың қасиетін ескеру керектігін үйретеді.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
