«Әділдік» – адамгершіліктің ең биік шыңы, ар-ұжданның таразысы. Қазақ халқы «Тура биде туған жоқ» деп, әділ биді туысына тартпайтын, қара қылды қақ жарған әділдігі үшін ардақтаған. Билер институты – дала заңының алтын діңгегі болса, әділдік – сол діңгектің негізі. Әділ туралы мақалдарда парасаттылық, шыншылдық және жауапкершілік мәселелері терең қозғалады. Әділ адамның жолы тар, қиын болғанымен, абыройлы. «Турашылдың таразысы тең» деген сөз адалдықтың ешқашан теңгерімсіз қалмайтынын білдіреді. Төмендегі нақылдар әділдіктің қоғамдағы маңызы мен адамгершілік нормаларын айқындайды.
Әділ туралы таңдаулы мақалдар
- Қарға баласын «аппағым» дер, кірпі баласын «жұмсағым» дер. Адам баласын «әділ» дер.
- Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ.
- Әділдік болмай, адамдық болмас.
- Турашылдың таразысы тең.
- Тура сөйлеген – туғанына жақпас, туғанына жақса – тура сөйлемес.
- Тураның жолы – тар, бұраның жолы – кең.
- Тура биде туған жоқ.
- Әділ би халық үшін, Залым би құлқын үшін.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ» деген мақалдың тарихи мәні неде?
Бұл – қазақтың билер сотының басты қағидасы. Әділ би дауды шешкенде туысына, жақынына бұра тартпауы керек. Егер ол туыстық қатынасты әділдіктен жоғары қойса (туғанына бүйрегі бұрса), ондай биде ар-ұят, иман жоқ деп есептелген. Әділ туралы бұл сөз билік басындағы адамның жауапкершілігін көрсетеді.
«Тураның жолы – тар, бұраның жолы – кең» деп неге айтқан?
Бұл – өмір шындығы. Шыншыл, әділ болу (тура жолмен жүру) әрқашан қиын, кедергісі көп және жақтастары аз болуы мүмкін. Ал өтірік айту, жағымпаздану, қулық жасау (бұра жол) көп адамға оңай, әрі кең жол болып көрінеді. Бірақ халық әділдіктің жолы ауыр болса да, дұрыс екенін ескертеді.
«Қарға баласын аппағым дер…» мақалы әділдікке қатысты ма?
Бұл мақал ата-ана махаббатының соқырлығын, яғни әділдіктен гөрі сезімге берілгіштігін көрсетеді. Ана үшін баласының кемшілігі көрінбейді. Бірақ мақалдың соңында «Адам баласын әділ дер» деу арқылы, жалпы адамзаттық құндылықтар тұрғысынан қарағанда, ең жоғарғы баға – «әділ» деген атқа лайық болу екенін меңзейді.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
