Ташкенттің қақ ортасында тас дәуірінен бастап Тимуридтер кезеңіне дейінгі тарихты қамтитын 250 мыңнан астам жәдігер сақталған. 1876 жылы негізі қаланған Өзбекстан Мемлекеттік тарих музейі ауқымды реконструкциядан кейін қайтадан келушілерді қабылдай бастады, деп хабарлайды SteppeNews.kz.
Ташкент көшелерімен келе жатып, алып текше пішінді, геометриялық элементтермен көмкерілген ғимаратты байқамау қиын. Ақшыл-қызғылт мәрмәрмен қапталған күннен қорғайтын экрандары бар бұл нысан сыртқы келбетімен-ақ қаланың өзгеше сәулеттік нысандарының бірі екенін аңғартады.
Алайда ғимараттың ішінде сақталған тарих одан да терең. Мұнда адамзаттың алғашқы құралдарынан бастап көне монеталарға, сақтардың қола қазаны мен Будда мүсініне дейінгі мыңдаған жәдігер бар. Бұл — Өзбекстан Мемлекеттік тарих музейі.
Музейдің 150 жылдық тарих бар
Музейдің негізі 1876 жылғы 12 шілдеде Ташкентте Түркістан өлкесінің тарихы мен табиғатына қатысты жәдігерлерді жинаған Халық музейінің құрылуымен қаланды.
Кейін музей бірнеше рет атауын да, орналасқан жерін де өзгертті. Уақыт өте келе оның қорлары ұлғайып, Орталық Азия тарихын зерттейтін маңызды ғылыми және мәдени орталықтардың біріне айналды.
Музейдің қызметі Ташкентпен ғана шектелген жоқ. Оның мамандары Самарқанд пен Ферғанада музейлердің қалыптасуына үлес қосты. Ал коллекциялары ХХ ғасырдың басында Париж бен Миланда өткен халықаралық көрмелерде таныстырылды.
Осылайша, бір жарым ғасырға жуық уақыт бойы жиналған жәдігерлер бүгін Орталық Азия өркениеттерінің өткені туралы тұтас тарихи шежіреге айналды.
Бір ғимаратта миллиондаған жылдарға созылған тарих
Музей қорында 250 мыңнан астам экспонат бар. Олардың қатарында археологиялық олжалар, көне монеталар, керамика мен маталар, қолжазбалар, тарихи құжаттар, фотосуреттер және өнер туындылары кездеседі.
Коллекцияның ең көне үлгілері 1,5 миллион жыл бұрынғы ерте палеолит дәуіріне дейін барады.
Музей экспозициялары арқылы қазіргі Өзбекстан аумағында өмір сүрген халықтардың тас дәуірінен бастап алғашқы мемлекеттердің қалыптасуына, ортағасырлық өркениеттердің өркендеуіне және кейінгі тарихи кезеңдерге дейінгі жолын көруге болады. Сондықтан музейді бір ғимаратқа жинақталған уақыт капсуласы деуге болады.
Сақтардың қазаны мен Будда мүсіні
Музейдегі ерекше жәдігерлердің бірі — б.з.д. IV–V ғасырларға жататын сақтардың қола қазаны. Оның беті жануарлардың мүсіндерімен безендірілген.
Ал Сурхандария облысындағы археологиялық қазба кезінде табылған біздің заманымыздың I ғасырына тиесілі Будда мүсіні аймақтағы мәдени және діни байланыстардың қаншалықты терең болғанын көрсетеді.
Бұл екі жәдігердің өзі Орталық Азияның тарихы бір ғана мәдениетпен шектелмейтінін аңғартады. Ғасырлар бойы бұл аумақта түрлі өркениеттер тоғысып, сауда жолдары арқылы идеялар, діндер, технологиялар мен өнер түрлері тарады.
Тимуридтер дәуірінің ізі
Музейдің маңызды бағыттарының бірі — Тимуридтер дәуіріне қатысты мұралар. Экспонаттар сол кезеңдегі ғылым мен әдебиеттің, сәулет пен қолөнердің, кітап миниатюрасы өнерінің дамуын көрсетеді.
Ал нумизматикалық коллекция жеке бір тарихи шежіреге ұқсайды. Қорда Саманидтер, Қараханидтер, Хорезмшахтар, Шағатайлар, Тимуридтер мен Шайбанилер дәуіріне тиесілі монеталар бар. Сондай-ақ Қоқан, Бұхара және Хиуа хандықтарының ақша үлгілері де сақталған.
Кішкентай ғана монета арқылы сол дәуірдегі билік жүйесі, экономика және сауда байланыстары туралы мәлімет алуға болады.
1970 жылы салынған ғимараттың өз тарихы бар
Музейдің қазіргі ғимаратының тарихы да назар аударарлық. Ол 1970 жылы салынып, бастапқыда Ленин музейіне арналған. Жобаны сәулетшілер Евгений Розанов, Владимир Шестопалов және олардың әріптестері әзірледі.
Ғимарат кейін Ташкент модернизмінің көрнекті үлгілерінің біріне айналды. Оның басты ерекшелігі — алып текше пішіні мен геометриялық архитектуралық элементтері.
Ғимараттың дизайнында заманауи модернистік шешімдер мен шығыс сәулетінің элементтері үйлесім тапқан. Осы ерекшелігі оны тек музей ғимараты ғана емес, Ташкенттің сәулеттік тарихының маңызды бөлігіне айналдырды.
Реконструкциядан кейін музей жаңа форматқа көшті
2026 жылы музей ғимараты мен экспозициялары ауқымды жаңғыртудан өтті. Реконструкциядан кейін музей қайтадан келушілерге есігін ашып, тарихи мұраны заманауи форматта ұсынуға көшті.
Жобаны түркиялық Outdoor Factory компаниясы жүзеге асырды. Жұмыс барысында тек залдардың сыртқы безендірілуі ғана емес, келушілердің қозғалыс бағыты, білім беру кеңістіктері мен цифрлық инфрақұрылым да жаңартылды.
Енді музейдегі тарихи материалдар хронологиялық ретпен ұсынылады. Экспозицияларда мультимедиялық қосымшалар, интерактивті аймақтар және цифрлық жүйелер қолданылған. Дегенмен жаңғыртудың басты мақсаты — технологияны жәдігерлерден жоғары қою емес.
Жобаны жүзеге асырған Outdoor Factory басқарма төрағасы Тойгар Йедигездің айтуынша, мамандар цифрлық технологияларды негізгі элементке айналдырмай, келушілерге тарихты жақсырақ сезінуге мүмкіндік беретін баяндау тәсілін қалыптастыруға тырысқан.
Музей директоры Жаннат Исмаилова да жаңарған нысанның енді тек жәдігерлерді сақтайтын орын емес, заманауи мәдени-білім беру кеңістігіне айналғанын атап өткен.
Музей мен Ташкент модернизмінің жаңа мәртебесі
Музейдің қайта ашылуы Ташкенттің сәулеттік мұрасына қатысты маңызды оқиғамен тұспа-тұс келді. 2026 жылы «Tashkent Modernist Architecture. Modernity and Tradition in Central Asia» кешені ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді.
Бұл ХХ ғасырдағы Ташкент модернизмінің халықаралық деңгейде мойындалғанын білдіреді. Ал Мемлекеттік тарих музейінің ғимараты осы сәулеттік мұраның маңызды нысандарының бірі ретінде аталады. Бір қызығы, музейдің өзі де тарихты ғана сақтап тұрған жоқ. Оның қабырғалары да тарихтың бір бөлігіне айналған.
1876 жылы басталған музей тарихы бүгінде жаңа кезеңге қадам басты: бұрынғы жәдігерлер жаңа технологиялармен ұсынылып, ал жарты ғасырдан астам тарихы бар ғимарат қазіргі музей талаптарына бейімделді.
Осылайша, Ташкенттегі бұл музей өткенді сақтай отырып, тарихты бүгінгі келушіге жаңа тілмен баяндауға мүмкіндік алды.