Табиғаттың рақымсыз мінезі мен шөлейтті климатына қарамастан, адам баласының қажырлы еңбегі арқылы құмды алқапты гүлденген мекенге айналдыруға болатынын Ақсу өңірі бүкіл әлемге дәлелдеді. Жарты ғасырға жуық уақыт бойы жүргізілген экологиялық майданның шежіресін сақтап отырған Кэкэя мемориалдық музейі — табиғат пен адамзаттың арасындағы үлкен арпалыстың куәсі, деп хабарлайды SteppeNews.kz.
Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданының Ақсу аймағында орналасқан бұл бірегей музей өңірдің экологиялық тағдырын түбегейлі өзгерткен ұрпақтар еңбегін паш етеді. 2020 жылдың қазан айында заманауи тұжырымдамамен қайта жаңартылған кешен — Шыңжаңдағы экологиялық өркениет тақырыбына арналған алғашқы әрі ең ірі мемориалдық музейлердің бірі болып саналады. Жалпы ауданы 4396 шаршы метрді құрайтын ғимаратта өлке тарихы, архивтік құжаттар, сирек жәдігерлер мен озық технологиялар сақталған.
Ғасырлар бойғы әрекеттер мен Көкжардың қатал рельефі
Кэкэя (жергілікті ұйғыр тілінен аударғанда «жасыл сай» немесе «көгілдір құз») атауы бұрын сипатталған сұлулығына қарағанда, мүлде өзгеше, қатал болмысқа ие еді. Бұл өңірді игеру әрекеттері бұрын да болған.
«Вэньсу уезінің шежіресіне» сүйенсек, Цин династиясының соңғы кезеңінде жергілікті шонжарлар бұл аймаққа бау-бақша отырғызу мақсатымен Турфаннан арнайы шеберлерді шақыртып, кариз құдықтарын қазуға талпынған. Алайда, тау асты суларын бұруға бағытталған орасан қаржы мен ресурстар еш нәтиже бермей, соңында тек бүлінген құдықтардың орны ғана қалған.
Кейінірек, Қытай Республикасы тұсында да жергілікті билік өкілдері Көкжарды көгалдандыруға мол жұмыс күшін жұмсағанымен, топырақтың тым нашарлығы мен тұздылығы салдарынан көшеттер тамыр жаймай, бұл әрекет те сәтсіздікпен аяқталды.
Ақсу аймағында сонау жылдары кең тараған:
«Жыл сайын ағаш отырғызамыз, бірақ жер жыл сайын қаңсып қалады, жыл сайын бір жерге қайталап ағаш егеміз»
деген халық өлеңі сол шарасыздықтың ащы шындығы еді.
Геологиялық және климаттық қатер
Ақсу аймағы Тянь-Шань тауларының оңтүстік бөктерінде және Такла-Макан шөлінің солтүстік шетінде орналасқан. Климаты тым құрғақ, жауын-шашын мөлшері жылдам буланып кететін шөлейтті зонаға жатады. Аймақтың жалпы ауданы 131 700 шаршы километрді құрайды, рельефі солтүстіктен оңтүстікке қарай еңістеп отырады.
1980 жылдардағы орташа жылдық жауын-шашын мөлшері небәрі 56,7 мм болса, жылдық булану деңгейі 2500–3000 мм-ге дейін жететін. Топырақтың тұздылығы орташа есеппен 2,87%, ал кей жерлерде 9,87%-ға дейін жететін. Органикалық заттар көлемі 0,5%-дан аз болып, өсімдік өсуіне мүлде мүмкіндік бермейтін.
Сонымен қатар, 80-жылдары Ақсуда жыл сайын 100 күнге жуық соғатын жойқын шаңды дауылдар тұрғындардың тұрмысын нашарлатып, егістіктерді жойып отырды. Шөл қаладан небәрі 6 шақырым жерде орналасып, жыл сайын 5 метр жылдамдықпен елді мекендерге жақындап келе жатты. Экологиялық дағдарыс өңірдің өмір сүру қауіпсіздігіне тікелей қатер төндірді.
1986 жылғы өзгеріс
Ауыр экологиялық жағдайды түсінген Ақсу аймақтық басшылығы 1985 жылы кешенді зерттеулерден кейін Көкжар аймағында желден және құмнан қорғайтын үлкен орман белдеуін құру туралы шешім қабылдады. Бұл тек экологиялық жоба емес, аймақтың әлеуметтік-экономикалық тұрақтылығын сақтаудың жалғыз жолы еді.
Көкжардың рельефі өте күрделі болды. Ондаған метр тереңдіктегі 250-ден астам сай-салалар кездесетін. Ең ірі сайлардың ұзындығы 800 метрге, ені 260 метрге, тереңдігі 13,6 метрге жететін. Бұндай бір үлкен сайды толтыру үшін 300 000 текше метрден астам топырақ қажет еді.
Мыңдаған жылдар бойы жиналған сары топырақ тұз бен сілтінің әсерінен тастай қатты болып қатып қалған. Бетінде бульдозерлер жүргенде тек ақ іздер ғана қалатын. Осы тығырықтан шығу үшін жергілікті әскери бөлімдер көмекке шақырылып, арнайы жарылыстар жасау арқылы Көкжардың тас қабатын «жарып ашты». Жарылғыш заттар да әсер етпеген қатты жерлерде су сорып, топырақты жібіту әдісі қолданылды. Су бір түн бойы сорылғанда, топыраққа тек 5 см ғана сіңетін. Адамдар лом, балға, тіпті тізе бүгіп отырып шапқымен топырақты біртіндеп қазды.
Осындай табанды еңбектің нәтижесінде 1986 жылдың 20 қыркүйегінен 10 қазанға дейінгі бір айдан астам уақытта ұзындығы 7 километр, ені 200 метр, ауданы 2000 му болатын орман алқабы тегістеліп дайындалды.
Топырақтың тұздылығы мемлекеттік орман отырғызу стандарттарынан бірнеше есе жоғары еді. Тұздылықты бәсеңдету үшін арнайы арықтар қазылып, өзен суымен топырақ жуылды, сырттан құнарлы топырақ тасымалданып, тіпті топырақты жақсарту мақсатында сулы жерлерге күріш отырғызылды. Тынымсыз еңбектің арқасында сары топырақты үстірттегі тұздылық деңгейі 0,8%-ға дейін төмендетілді.
1986 жылдың алтын күзінде көгалдандыру науқанына 50 000-нан астам адам — мемлекеттік қызметкерлер, жұмысшылар, студенттер, әскери гарнизон сарбаздары бірдей қатысып, алғашқы көшеттерді отырғызды.
Кезең-кезеңмен кеңейген жасыл белдеу
Көкжарда басталған бұл қозғалыс кейінгі жылдары бүкіл Ақсу өңірін қамтыған ауқымды экологиялық бағдарламаларға ұласты. 2015 жылы Ақсу өзені бассейнінде 1 263 400 му аумақты қамтитын жоба басталса, 2016 жылы Вэйгань өзені бассейнінде 1 084 300 му жерді көгалдандыру жұмыстары қолға алынды. Келесі кезеңдерде, яғни 2018 жылы Хунтайлик аймағында 1 047 100 му, ал 2021 жылы Эйшиман көлі аймағында 1 061 400 му шөлді басқару және қалпына келтіру жобасы іске қосылды.
Бастапқыда бес жылға жоспарланған бұл ірі жобалар халықтың, әскердің және жергілікті биліктің жұмыла еңбек етуінің арқасында небәрі үш жыл ішінде толық аяқталып отырды.
Кэкэя мемориалдық музейі: Жәдігерлер мен ғарыштық деректер
Адам қолымен жасалған бұл ерлікті келешек ұрпаққа жеткізу мақсатында бой көтерген Кэкэя мемориалдық музейінің экспозициясы 6 негізгі бөлімнен тұрады.
Музейдегі ең бағалы жәдігерлердің бірі — 1986 жылдан бері орман алқаптарының кеңеюін, отырғызылған ағаш санын, оған қатысқан адамдардың аты-жөнін егжей-тегжейлі тіркеген қызыл мұқабалы есеп кітапшалары. Сонымен қатар, мұнда 1985 жылдан бүгінгі күнге дейінгі өңірдің ғарыштан түсірілген суреттер сериясы ұсынылған. Спутниктік мониторинг деректерінен бұрынғы сары түсті өлі шөлдің біртіндеп қанық жасыл түске айналғанын анық көруге болады. Экспозицияда бұрынғы жарылыстарда қолданылған құралдар, қолмен қазуға арналған шапқылар, кетпендер, сондай-ақ алғашқы көгалдандырушылардың киімдері мен сирек фотоархивтер орныққан.
Экономикалық серпіліс және халықаралық мәртебе
Көкжарды көгалдандыру жобасы тек экологияны жақсартып қана қоймай, өңірдің экономикалық модулін түбегейлі өзгертті. Шөлдің орнына пайда болған орман белдеулері Ақсудың басты агроөнеркәсіптік базасына айналды. Бүгінде Ақсу аудандары мен Вэньсу қаласында орман және жеміс-жидек өнеркәсібінен түсетін табыс фермерлердің жалпы кірісінің 50%-дан астамын құрайды. Өнімді өңдеуден сатуға дейінгі тізбекте миллиондаған адам тұрақты жұмыспен қамтылып, кедейшіліктен арылды.
Ақсу аймағы экологиялық басқарудың сәтті үлгісі ретінде халықаралық және мемлекеттік деңгейде жоғары мәртебелерге ие болды. Арадағы ауқымды жұмыстардың нәтижесінде бұл өлке БҰҰ-ның «Жаһандық 500 үздік аймақ» тізіміне еніп, «Ұлттық орман қаласы» мен «Ұлттық бағбандық қаласы» беделді атақтарын иеленді. Ал 2021 жылы Кэкэя музейі орналасқан туристік нысан Қытайдың ұлттық деңгейдегі 4A санатты туристік орны мәртебесіне көтерілсе, 2026 жылы Кэкэя мемориалдық музейі ұлттық патриоттық тәрбие берудің үлгілік базасы болып ресми түрде жарияланды.
Кэкэя мемориалдық музейі — бұл жай ғана тарихи жәдігерлер жинақталған мекен емес, бұл — адам еркінің, ауызбіршіліктің және табиғатқа деген жауапкершіліктің ескерткіші. Кезінде қаланы шаңға көмген Такла-Макан шөлінің жиегінде орнатылған бұл жасыл бекініс бүгінде Ақсу халқының бақуатты өмірі мен экологиялық қауіпсіздігінің берік кепілі болып отыр.
Келесі материал: ҚҚС 16%-ға дейін көтерілді. Неліктен бюджетке түсетін түсімдер жоспары орындалмады?
Посмотреть эту публикацию в Instagram