Саша Барон Коэн «Борат» фильмі үшін Қазақстан халқынан кешірім сұрады

Британдық актер әрі комик Саша Барон Коэн өзі сомдаған Борат кейіпкері үшін Қазақстан халқынан кешірім сұрады. Ол фильмдегі образдың нақты Қазақстанға қатысы жоқ екенін айтып, туындының негізгі мақсаты америкалық және еуропалық қоғамдағы надандық пен стереотиптерді әшкерелеу болғанын түсіндірді, деп жазады SteppeNews.kz.

Саша Барон Коэн қазақстандықтардан не үшін кешірім сұрады?

2026 жылғы 29 қазанда жарияланған ақпаратқа сәйкес, Саша Барон Коэн бұл туралы америкалық журналист Джош Хоровиц жүргізетін Happy Sad Confused подкастында айтты. Әңгіме барысында актер «Борат» фильмі жарық көргеннен кейін Қазақстанның дипломатиялық өкілдігі наразылық білдіргенін еске алды. Ол сол кезде бұл шағымға ашулана қарағанын, алайда қазір қазақстандықтардың уәжін орынды деп санайтынын жеткізді.

Коэн Қазақстан халқынан алғаш рет ашық түрде кешірім сұрап, ел азаматтарын құрметтейтінін айтты. Ол Бораттың сөйлеу мәнері мен акцентінің де қазақтардың шынайы сөйлеу ерекшеліктеріне қатысы жоқ екенін мойындады.

«Қазақстандықтардан кешірім сұраймын. Мен сіздердің акценттеріңізге еліктей алмаймын, өйткені оның қандай екенін де білмеймін. Борат сіздерге мүлде ұқсамайды. Өтінемін, ренжімеңіздер. Мен сіздерге тек құрметпен қараймын», — деді актер. 

Комиктің түсіндіруінше, фильмдегі әзілдер Қазақстанға қарсы бағытталмаған. Оның негізгі нысанасы — өзі сөйлескен адамдардың бөтен ел туралы жалған түсініктерге оңай сенуі.

Коэннің пікірінше, фильм көрермендердің Қазақстан туралы нақты білімі болмаған жағдайда олардың ойдан шығарылған әрі шектен тыс әсіреленген оқиғаларды шындық ретінде қабылдауға дайын екенін көрсеткен.

Актердің кешірімі Бораттың бейнесіне қатысты ұзақ жылдар бойы айтылып келе жатқан сынға қайта назар аудартты. Қазақстандықтардың бір бөлігі кейіпкерді сатиралық образ ретінде қабылдаса, енді бір бөлігі оны елдің мәдениеті мен халқы туралы теріс түсінік қалыптастыратын бейне деп бағалады.

Борат кім және фильм қалай танымал болды?

Борат Сагдиев — Саша Барон Коэн жасаған ойдан шығарылған журналист. Кейіпкер өзін Қазақстаннан келген тілші ретінде таныстырып, АҚШ-қа сапарлайды. Фильмде ол әртүрлі адамдармен кездесіп, олардың мінез-құлқы мен қоғамдағы көзқарастарын әшкерелейтін жағдайларға тап болады.

Борат бейнесі арқылы Коэн нәсілшілдік, ксенофобия, сексизм және қоғамдағы басқа да стереотиптерді сатиралық тұрғыда сынауды көздеді. Алайда кейіпкердің өзі қазақстандықтарды артта қалған, әйелдерді кемсітетін және басқа халықтарға төзімсіз адамдар ретінде көрсететін образға айналды.

Бораттың кейіпкері 2000 жылы Da Ali G Show тележобасы арқылы кеңінен танылды. Ал 2006 жылы «Борат: Қазақстанның даңқты халқы үшін Американың мәдениетін зерттеу» атты толықметражды фильм жарық көрді. Оның режиссері — Ларри Чарльз, ал Саша Барон Коэн басты рөлді сомдап, сценарий авторларының бірі болды.

Box Office Mojo деректеріне сәйкес, фильмнің бюджеті шамамен 18 миллион долларды құраған. Әлемдік прокаттағы табысы 262 миллион доллардан асты. Бұл коммерциялық жетістік Боратты халықаралық деңгейде танымал етті. Сонымен бірге Қазақстанды бейнелеу тәсіліне қатысты сын да күшейді.

2020 жылы кейіпкер «Борат 2» фильмінде қайта оралды. Екінші бөлімнің премьерасы 23 қазанда Amazon Prime Video платформасында өтті. Жаңа фильм де Қазақстанның атауы мен мәдени ерекшеліктерін комедиялық мақсатта пайдаланудың қаншалықты орынды екені туралы пікірталас туғызды.

Бораттың бейнесі фильммен ғана шектелмеді. Кейіпкердің әйгілі ашық түсті купальнигі шетелдік жанкүйерлер арасында танымал болды. Ал 2012 жылы Кувейтте өткен нысана көздеу бойынша әлем чемпионатында қазақстандық спортшы Мария Дмитриенконы марапаттау кезінде Қазақстан әнұранының орнына фильмдегі пародиялық әуен қойылып, халықаралық дау туындады. Мұндай оқиғалар кейіпкердің әзіл-оспақ шеңберінен шығып, елдің халықаралық имиджіне қатысты мәселеге айналғанын көрсетті.

«Борат 2»-ге қарсы петиция: қазақстандықтар не талап етті?

2020 жылы «Борат 2» фильмінің трейлері жарияланғаннан кейін туындыға қарсы петиция басталды. Оның авторы — Ұлыбританияда тұратын қазақ текті Лола Аскарова. Ол фильмде Қазақстанның мәдениеті мен дәстүрлері бұрмаланып, халыққа қатысты жағымсыз стереотиптер таралуы мүмкін екенін мәлімдеді.

Аскарова өз петициясында Қазақстанның бай мәдени мұрасын, халқының қонақжайлығын және елдің көпэтносты қоғам екенін атап өтті. Оның пікірінше, Қазақстан туралы шынайы ақпараты жоқ көрермендер фильмдегі әсіреленген бейнені нақты өмірмен шатастыруы мүмкін.

Петиция авторы Бораттың бейнесі қазақтардың шетелдегі өміріне де әсер етуі ықтимал екенін айтты. Оның сөзінше, кейбір қазақстандықтар шетелдік таныстарына фильмдегі образдың шындыққа сәйкес келмейтінін түсіндіруге мәжбүр болған. Сондай-ақ мұндай стереотиптер балалардың мазаққа ұшырау қаупін арттыруы мүмкін екенін ескерткен.

Аскарова фильмде қазақ актерлерінің қатыспағанына да назар аударды. Оның пайымдауынша, Қазақстан туралы туындыда жергілікті халықтың мәдениетін білетін адамдардың көзқарасы ескерілмеген.

Петиция авторы Саша Барон Коэннен қазақ халқынан кешірім сұрауды және фильмнен түскен пайданың бір бөлігін Қазақстандағы қайырымдылық ұйымдарына немесе нәсілшілдікпен күресетін қорларға аударуды талап етті.

АҚШ консулдығы петицияға қалай жауап берді?

Қазақстандықтардың наразылығы дипломатиялық деңгейде де талқыланды. 2020 жылғы 23 қазанда АҚШ-тың Алматыдағы Бас консулдығы «Борат 2» фильмін көрсетуге қарсы петицияға байланысты ресми түсініктеме берді.

Консулдық АҚШ-тың Қазақстандағы дипломатиялық өкілдігі фильмді қаржыландыруға, өндіруге немесе прокатқа шығаруға қатыспағанын мәлімдеді.

Мәлімдемеде сөз бостандығы мен бейбіт жиналу құқығы АҚШ үшін де, Қазақстан үшін де маңызды құндылықтар екені айтылды. Дипломатиялық өкілдік азаматтардың өз пікірін бейбіт түрде білдіру құқығын қолдайтынын жеткізді.

Сол кезеңде АҚШ-тың Қазақстандағы елшісі Уильям Мозер де фильм туралы пікір білдірген. Ол бірінші «Борат» фильмін көрмегенін айтып, мемлекет туралы түсінік қалыптастыруда киноға ғана емес, сол елдің азаматтарымен жеке қарым-қатынасқа да мән беру керектігін атап өткен.

Осылайша, АҚШ консулдығы фильмді қолдайтынын мәлімдемей, мәселені сөз бостандығы мен азаматтардың бейбіт наразылық білдіру құқығы тұрғысынан түсіндірді.

Саша Барон Коэн Қазақстанды неге таңдаған?

Коэннің кешірімінен кейін қайта талқыланған негізгі сұрақтардың бірі — Бораттың отаны ретінде Қазақстанның таңдалуы.

2026 жылғы сұхбатында актер кейіпкердің ұлты бірден Қазақстан болып белгіленбегенін түсіндірді. Оның айтуынша, Бораттың алғашқы нұсқалары әртүрлі атаумен және басқа елдердің өкілі ретінде жасалған. Алғашында кейіпкер Албаниядан шыққан деп көрсетілсе, кейін Молдоваға қатысты нұсқасы да болған. Кейіпкердің ұлты тележобаны қай арнаның қаржыландырғанына қарай өзгеріп отырған.

Кейін жоба HBO арнасына ауысқанда, Коэн кейіпкерге жаңа ел таңдауға шешім қабылдаған. Ол АҚШ-та көпшілік жақсы біле бермейтін мемлекет іздегенін айтып, сол себепті Қазақстанды таңдағанын жеткізді.

Актердің түсіндіруінше, Қазақстан туралы ақпарат аз болғандықтан, америкалық көрермендер фильмдегі ойдан шығарылған оқиғаларға сенуі мүмкін еді. Осы тәсіл арқылы ол адамдардың өздері білмейтін елдер мен халықтар туралы стереотиптерге қаншалықты оңай еріп кететінін көрсеткісі келген.

Дегенмен мұндай шығармашылық шешімнің даулы тұсы да бар. Автордың мақсаты белгілі бір қоғамның надандығын сынау болғанымен, фильмдегі әзілдер басқа елдің тұрғындарын қорлайтын немесе олардың мәдениетін бұрмалайтын сипатта қабылдануы мүмкін.

Сондықтан Коэннің түсіндіруі фильмнің не үшін түсірілгенін ұғынуға көмектескенімен, оның Қазақстан қоғамында туғызған реакциясын жоққа шығармайды.

Қазақстан Бораттың танымалдығын қалай пайдалануға тырысты?

«Борат» төңірегіндегі пікірталаста Қазақстанның халықаралық имиджіне қатысты тағы бір көзқарас қалыптасты. Кейбір мамандар мен туризм саласының өкілдері кейіпкердің танымалдығын елді шетелдік аудиторияға таныту мүмкіндігі ретінде қарастырды.

2020 жылы The New York Times басылымында жарияланған материалда сол кездегі Kazakh Tourism басшылығы өкілдерінің бірі Қайрат Сәдуақасов Қазақстанның фильмге шамадан тыс өткір реакция білдірмеу ұстанымын түсіндірген. Оның пікірінше, елдің халықаралық медиада аталуы туризмге белгілі бір деңгейде назар аудартуы мүмкін еді.

Сондай-ақ Қазақстанда оқыған америкалық Деннис Кин мен Ермек Өтемісов Бораттың «Very nice!» деген танымал тіркесін туристік ұран ретінде қолдану идеясын ұсынған. Олар осы бағытта қысқа бейнероликтер әзірлеп, Қазақстанды шетелдік аудиторияға таныстыруға тырысқан.

Бұл тәсіл елдің танымал мәдениеттегі бейнесін өз пайдасына қолдануға мүмкіндік берді. Алайда Бораттың танымалдығын туризмге пайдалану фильмдегі стереотиптерді қолдау дегенді білдірмейді. Қазақстанды таныстыру үшін елдің табиғатын, тарихи орындарын, мәдени мұрасын және қазіргі қоғамын шынайы көрсету маңызды.

Кешірім Қазақстан туралы қалыптасқан түсінікті өзгерте ала ма?

Саша Барон Коэннің кешірімі Борат кейіпкері төңірегіндегі көпжылдық пікірталасты қайта көтерді. Актер фильмнің Қазақстанға қарсы бағытталмағанын айтып, оның негізгі мақсаты адамдардың надандығы мен стереотиптерін сынау болғанын түсіндірді. Сонымен бірге ол Қазақстанның дипломатиялық өкілдігі білдірген наразылықты орынды деп мойындады.

Бұл оқиға сатираның қоғамға әсері туралы маңызды сұрақ туғызады. Автор белгілі бір стереотипті әшкерелеуді көздегенімен, көрермен оның астарындағы сынның орнына сол стереотиптің өзін қабылдауы мүмкін. Әсіресе, белгілі бір ел туралы өзге дереккөздерден ақпарат алмаған аудитория үшін мұндай қауіп жоғары.

Бораттың тарихы шығармашылық еркіндік пен мәдени жауапкершіліктің арасындағы күрделі байланысты көрсетеді. Бір жағынан, сатира қоғамдағы кемшіліктерді ашық көрсетуге мүмкіндік береді. Екінші жағынан, нақты халықтың атауы мен ұлттық болмысын пайдалану сол елдің азаматтарына қатысты жаңсақ түсініктердің таралуына әкелуі мүмкін.

Қазақстан үшін бұл оқиға халықаралық деңгейде елдің қалай көрсетілетіні және оның шынайы бейнесін таныстыруда ақпарат құралдарының қандай рөл атқаратыны туралы мәселені көтерді.

Саша Барон Коэннің кешірімі фильм төңірегіндегі дауды біржола аяқтамаса да, оның жасалу тарихын және автордың бастапқы мақсатын қайта қарауға мүмкіндік берді. Ал Қазақстанның халықаралық имиджі туралы пікірталас елдің мәдениетін, тарихын және қазіргі қоғамын шынайы деректер арқылы таныстырудың маңызын тағы да көрсетті.