Ірі қалалар сирек жағдайда ғана жеке-дара өседі. Көршілес аудандар үшін олар жаңа экономикалық мүмкіндіктердің көзіне айналуы мүмкін. Алайда басқа сценарий де бар: шамадан тыс жүктелген жолдар, жүйесіз құрылыс, жер бағасының өсуі, мектептердің, судың, медициналық көмектің және қоғамдық кеңістіктердің тапшылығы.
Ірі қалаларды қоршаған аудандардың тұрғындары іс жүзінде қандай пайда көріп отыр? Олар қала экономикасының толыққанды қатысушыларына айнала ма, әлде қала кеңеюінің ауыртпалығын өз аумақтарында көтере ме? Осы сұрақтарға Qazaq Expert Club-тың өңірлік даму жөніндегі сарапшысы Фатима Герфанова жауап береді.
Ол Астананы көрнекі мысал ретінде қарастыруды ұсынады. Елорда агломерациясының құрамына 47 елді мекен кіреді: оның өзегі саналатын Астана, Қосшы қаласы және Ақмола облысының Аршалы, Целиноград және Шортанды аудандарындағы 45 ауылдық елді мекен. Он жыл ішінде елорда халқы шамамен 80%-ға өсті: 2015 жылдың басындағы 852,8 мың адамнан 2025 жылдың басында 1,53 млн адамға жетті.
Сонымен қатар қалған 46 елді мекеннің де халқы өсіп келеді. 2023 жылғы 1 қаңтарда оларда 179,3 мың адам тұрса, 2023–2024 жылдарға арналған есепте бұл көрсеткіш 200 мыңнан асқан. Өсім кемінде 11,5%-ды құрады. Бұл – тұрғын үй, азық-түлік, логистика, құрылыс материалдары, қызмет көрсету, білім беру, спорт, отбасылық демалыс және демалыс күндеріндегі қысқа сапарлар үшін үлкен күнделікті нарық.
Герфанованың айтуынша, мұндай сұраныс Ақмола облысының елордаға жақын аудандары үшін, ал кеңірек ауқымда Астанамен азық-түлік, логистика және демалыс бағыттары арқылы байланысқан Қарағанды облысының кейбір аудандары үшін де өсу көзіне айнала алар еді.
Сарапшының айтуынша, Астана агломерациясын дамытудың 2024–2028 жылдарға арналған кешенді жоспарында 1,13 трлн теңгеге 329 іс-шара қарастырылған. Олардың қатарында жолдар, коммуналдық желілер және басқа да нысандар бар. Билік қала маңындағы 45 ауылдың әрқайсысының экономикалық мамандану бағытын анықтауды да мақсат етіп отыр. Инвестиция көлемі ауқымды болғандықтан, жоспардың орындалуын ғана емес, тұрғындардың күнделікті өмірі қалай өзгеріп жатқанын да бағалау қажет.
Бұдан бөлек, 2026 жылы Астананың қала маңы аймағын 2050 жылға дейін қала құрылысы тұрғысынан жоспарлаудың кешенді схемасы қоғамдық талқылауға ұсынылды. Ол ресми агломерациядан да кең аумақты қамтиды және халықты қоныстандыру жүйесін, көлік және әлеуметтік инфрақұрылымды, экономиканы, сондай-ақ табиғи-рекреациялық аумақтарды дамытуды көздейді.
«Елорда маңындағы өмір қандай болуы тиіс? Бүгінде агломерацияның өзінде өмір сүру ортасының сапасы жағынан айтарлықтай айырмашылық байқалады. Соңғы жылдары Астананың урбанистика орталығы қаланы абаттандыру, қоғамдық кеңістіктер, қалалық навигация, көгалдандыру және сәулеттік тәртіп стандарттарын едәуір көтерді.
Алайда елордаға жақын көптеген елді мекен әлі де біртұтас қалалық жүйенің бөлігі ретінде қабылданбайды. Қоянды, Талапкер, Қараөткел, Қосшы, Жібек жолы күнделікті өмірде Астанамен тығыз байланысқан. Бірақ көшелердің, құрылыстың, көгалдандырудың, аялдамалардың, қоғамдық кеңістіктер мен жалпы көріністің сапасы жағынан көбіне жүйесіз дамып жатқан шеткі аумақтар күйінде қалып отыр», – деп есептейді Фатима Герфанова.
Сарапшы келісілген жоспарлаудың маңызын көрсететін мысал ретінде Қояндыдағы жағдайды келтіреді. 2023–2024 жылдары ауылдағы 2100 орынға есептелген екі мектепте 4204 бала оқыған. 2025 жылғы қаңтарда 2 мың орындық жаңа мектеп ашылды. Алайда оның іске қосылуы мектепке апаратын жолдар мен оқушыларды тасымалдауға қатысты мәселелерді анықтады.
Сонымен бірге ол қала маңындағы ауылдар Астананың орталығын қайталап, биік ғимараттары бар шағын қалаларға айналуға міндетті емес екенін нақтылайды. Бірақ өмір сүру ортасының сапасы елорда агломерациясының деңгейіне сай болуы тиіс: қауіпсіз көшелер, тротуарлар, жарықтандыру, көгалдандыру, түсінікті аялдамалар, қоғамдық орталықтар, сапалы жол бойындағы қызмет көрсету және көлік байланысы.
«Ол үшін агломерация аумағындағы өмір сүру ортасының бірыңғай сапа стандарты қажет, – дейді сарапшы. – Бұл қала маңындағы елді мекендерге арналған практикалық стандарт болуы тиіс. Олар үшін өмір сапасының нақты көрсеткіштерін белгілеп, өзгеріс динамикасын тұрақты жариялап отыру керек. Мысалы, қарбалас уақытта Астанаға жетуге қанша уақыт кетеді, мектептердегі орындарға қанша бала келеді, тұрғындарға дәрігерге жету үшін қанша жол жүру қажет, көшелердің қанша пайызы жарықтандырылған және тротуарлармен жабдықталған?
Кеңістіктік дамуға қатысты келісілген тәсіл де қажет. 2050 жылға дейінгі кешенді схеманың шешімдері қала маңындағы елді мекендердің бас жоспарлары мен даму бағдарламаларында көрініс табуы маңызды».
Герфанова пайдалы мысал ретінде Данияның Finger Plan жоспарын келтіреді. Үлкен Копенгагеннің дамуы көлік дәліздерінің бойымен бағытталып, олардың арасындағы жасыл аумақтар сақталған.
«Қала маңындағы аудандардың ең аз бағаланатын ресурстарының бірі – қала тұрғындарының қысқа сапарлары. Халқы өсіп жатқан, қысы ұзақ, іскерлік белсенділігі жоғары және балалы отбасылары көп елорда үшін бір күндік демалыс жеке нарыққа айналуы мүмкін. Адамдарға әрдайым ұзақ демалыс қажет емес. Оларға түсінікті бағыт, қауіпсіз жол, ыстық тамақ, санитарлық инфрақұрылым, жол көрсеткіштері, фермерлік өнімдер, балаларға арналған бағдарламалар, серуендеу орындары, су айдындары, дала табиғаты мен сол жердің тарихы қажет.
Қазір бұл сұраныс жеткілікті деңгейде қанағаттандырылмай отыр. Елорда маңындағы аудандар бір-бірінен бөлек демалыс базаларын емес, қысқа туристік бағыттар желісін ұсына алар еді: отбасылық фермалар, жергілікті өнімдер, қысқы белсенді демалыс, атпен серуендеу, шағын музейлер, қолөнер, туристік ақпарат орталықтары, маусымдық іс-шаралар және жол бойындағы қызмет көрсету нысандары», – деп түсіндіреді сарапшы.
Мысал ретінде ол Жапониядағы Michi-no-Eki – демалыс орнын, саяхатшыларға арналған ақпаратты және жергілікті өнімдер мен көрікті жерлерді таныстыруды біріктіретін «жол станциялары» тәжірибесін келтіреді. Қазақстан үшін бұл тәсілдің негізгі қағидасы пайдалы: елорда мен аудан арасындағы жол жергілікті экономикаға пайда әкелуі мүмкін.
«Ресми түрде құрылған агломерациядан тыс орналасқан аудандар да қалаға жақын болудың қандай мүмкіндіктер беретінін анықтауы керек.
Мысалы, Ұлан ауданы үшін Өскеменге жақын орналасу Сібе көлдеріндегі демалысқа, ауыл шаруашылығы өнімдеріне және қала сыртындағы қызметтерге сұраныс қалыптастырады. Ал Глубокое ауданы үшін облыс орталығымен өндірістік және еңбек байланыстары, логистика мен қала маңындағы қызмет көрсету маңыздырақ», – деп толықтырады сарапшы.
Бұл ретте облыс орталықтарының өздері де алдын ала әрекет етуі тиіс. Олардың стратегиялары мен бас жоспарлары агломерацияның ресми қалыптасуын күтпей-ақ, көршілес аудандармен болашақ байланыстарды ескере отырып әзірленуі қажет. Өскемен үшін бұл Ұлан және Глубокое аудандарымен көлік, халықты қоныстандыру және экономикалық мамандану бағыттары бойынша бірлесіп жоспарлау дегенді білдіреді.
Қала маңындағы ауданның стратегиясы ауданда қандай мәселелер бар деген сұраққа жауап беріп қана қоймай, ауданның қалаға не ұсынатынын және оның орнына не алатынын да көрсетуі тиіс.
Азық-түлік, демалыс, тұрғын үй, логистика, жұмыс орындары, табиғи аумақтар, жергілікті туристік бағыттар, қайта өңдеу және қызмет көрсету – мұның бәрі агломерация экономикасының бір бөлігіне айнала алады.
«Агломерация – қала мен оны қоршаған аумақ арасындағы өзара алмасу. Қала адамдарды, сұранысты, капитал мен нарықты ұсынады. Ал аудан кеңістікті, азық-түлікті, демалысты, қызметтерді, жергілікті ерекшелікті және сапалы өмір сүру ортасын қамтамасыз етеді. Егер мұндай алмасу болмаса, қала маңы шамадан тыс жүктеме түсетін аймаққа айналады. Ал өзара байланыс қалыптасса, агломерация тек қаланың өсуіне ғана емес, ауылдық аудандардың дамуына да қызмет ете бастайды.
Бұл тұжырым тек елордаға қатысты емес. Қазақстан облыс орталықтарының айналасында болашақта қалыптасатын агломерациялық байланыстарды алдын ала болжай білуі керек. Қала айналасындағы аудандарға енді ғана ықпал ете бастаған жерлерде алдын ала әрекет етуге әлі де мүмкіндік бар», – деп түйіндейді Фатима Герфанова.
Ақпарат көзі: Qazaq expert club
Келесі материал: Ташкент университеті әлемнің үздік 1000 жоғары оқу орнының қатарына енді