2026 жылдың тоғыз айында Қазақстанда қосылған құн салығы (ҚҚС) бойынша түсімдер 37,3%-ға өсті. Алайда стандартты мөлшерлеме 12%-дан 16%-ға көтерілгеніне қарамастан, бұл салық бойынша жоспар небәрі 89,6%-ға орындалды. Жоспарға жетпеген сома 686 млрд теңгені құрады.
Премьер-министрдің орынбасары Серік Жұманғарин салық реформасының нәтижелерін оң бағалайды. Оның мәліметінше, тоғыз айда салық түсімдері өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда шамамен 3 трлн теңгеге артқан. Ол реформаны осы өсімнің негізгі факторларының бірі деп атайды. Бірақ кірістер өсіп жатса, бюджетке неліктен әлі де қосымша қаржыландыру көздері қажет?
Qazaq Expert Club сарапшысы, салық консультанты Раушан Тасшоинова өзінің «QazTax Налоги РК» Telegram-арнасында Қаржы министрлігінің деректеріне сүйене отырып жазғандай, тоғыз айда мемлекеттік бюджеттің трансферттерді есепке алмағандағы кірістері 16,3%-ға өсіп, 20,2 трлн теңгеге жеткен. Осы кезеңдегі шығыстар 26,2 трлн теңгені құрады.
Республикалық бюджет тапшылығы 2,9 трлн теңге болды. Сонымен қатар Ұлттық қордан 2,77 трлн теңге көлеміндегі кепілдендірілген трансферт толық аударылды. Бұл – 2026 жылға қарастырылған қаражаттың барлық көлемі.
«Неліктен салық түсімдерінің өсуі бюджетті трансферттер мен қарыз қаражатына деген қажеттіліктен арылтпады? Мәселе шығыстардың көлемінде. Мемлекет зейнетақыларды, жәрдемақыларды, білім беруді, денсаулық сақтауды, инфрақұрылымды және мемлекеттік борышқа қызмет көрсетуді қаржыландырады. Бұл міндеттемелердің көбі тұрақты сипатқа ие. Сондықтан қосымша салық кірістерінің түсуі басқа қаржыландыру көздері енді қажет болмайды дегенді білдірмейді», – деп есептейді Тасшоинова.
Оның пікірінше, тағы бір маңызды мәселе – бюджеттік болжамдардың дәлдігі. 2026 жылға арналған бюджетті қалыптастыру кезінде доллардың есептік бағамы 540 теңге деңгейінде алынған.
Салық консультанты былай деп атап өтеді: «Теңгенің күшеюі импортқа салынатын ҚҚС түсімдерін ұлттық валютаға шаққанда бастапқы болжаммен салыстырғанда азайтуы мүмкін. Бұған дейін Қаржы министрлігі де осы фактордың бюджет кірістеріне әсер ететінін атап өткен болатын.
Тоғыз айда ел ішінде өндірілген тауарлар бойынша ҚҚС түсімдері 54,1%-ға, ал импорт бойынша 23,9%-ға өсті. Жоспардың орындалуына валюта бағамынан бөлек, импорттың нақты көлемі, ішкі айналым, ҚҚС қайтарымдары және басқа да экономикалық көрсеткіштер әсер етуі мүмкін».
Осылайша, сарапшының пікірінше, ҚҚС бойынша жоспардың орындалмауы тек салық реформасының нәтижелерімен ғана емес, нақты экономикалық жағдайдың бюджеттік болжамнан өзгеше болуымен де түсіндірілуі мүмкін. Егжей-тегжейлі есептеулерсіз түспей қалған 686 млрд теңгенің қанша бөлігі осы факторлардың әрқайсысына байланысты екенін анықтау мүмкін емес.
«Салық түсімдерінің жалпы жоспары орындалды, – деп атап өтеді Раушан Тасшоинова. – Ал республикалық бюджеттің нақты тапшылығы жоспарланған деңгейден сәл төмен болды. Сондықтан ҚҚС бойынша жоспардың орындалмауын өздігінен бюджет саясатының сәтсіздігі деп бағалауға болмайды».
Алайда сарапшының пікірінше, салық реформасының табыстылығын тек түсімдердің өсуімен бағалау да жеткіліксіз. Бастапқы болжамдардың қаншалықты ақталғанын және қосымша кірістер бюджеттің Ұлттық қор трансферттері мен қарыз қаражатына тәуелділігін азайтуға көмектесіп жатқанын анықтау қажет.
Келесі материал: Көк аспанның иелері қайта оралды: Қазақстанда Қызыл кітапқа енген 7 бүркіт табиғатқа жіберілді«ҚҚС бойынша жоспардың орындалмауы салық мөлшерлемесін тағы да көтеруге негіз бола алмайды. Мәселе салық жүктемесінің жеткіліксіздігінде емес, бюджет түсімдеріне қатысты болжамдардың тым жоғары болуында шығар», – деп түйіндейді Тасшоинова.