Адам қолы мен табиғаттың ұлы шеберханасы: Байчэн уезінің тарихи, мәдени және геологиялық феномені

Шығыс пен Батысты тоғыстырған Ұлы Жібек жолының маңызды торабы — ежелгі Куча мемлекетінің аумағы бүгінде тарихи мұрасымен де, сирек кездесетін геологиялық ерекшеліктерімен де әлем назарын аударып келеді. Қытайдың Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданындағы Ақсу аймағына қарасты Байчэн уезі — өркениеттер мен табиғаттың тылсым күштері түйіскен бірегей өлке, деп хабарлайды SteppeNews.kz.

Бұл өңірді аралау — тек геотуристік саяхат қана емес, сонымен бірге ғасырлар қойнауына жасалатын терең тарихи-философиялық экскурсия. Мұнда біздің заманымыздың III ғасырынан бастау алатын көне буддалық мәдениеттің іздері, миллиондаған жылдар бойы эрозия мен үгілуден қалыптасқан табиғи мүсіндер және жер қойнауынан лалалап жанған жұмбақ «Отты бұлақ» қатар өмір сүріп жатыр.

Тасқа жазылған өркениет шежіресі: Кизил мың Будда үңгірлері

Азия құрлығындағы буддалық сәулет пен бейнелеу өнерінің ең таңғажайып ескерткіштерінің бірі — Кизил мың Будда үңгірлері (немесе жергілікті деректерде Хэсээр үңгірлері). Бұл сәулеттік кешен Минъудаг тауының тасты беткейін ойып жасалған. Оның тарихы көне Куча (Құчар) мемлекетінің гүлдену дәуірімен, яғни Орталық Азиядағы сауда мен рухани мәдениеттің өркендеу кезеңімен тығыз байланысты.

Тарихи-археологиялық деректер Кизил үңгірлерін қашап жасау жұмыстары біздің заманымыздың III ғасырының соңында, яғни шамамен III-IV ғасырлар шегінде басталғанын көрсетеді. Бұл дерек Кизил кешенін Қытай аймағындағы ең көне буддалық ансамбльдердің көшбасшысы етеді. Тіпті әлемге танымал Ганьсу провинциясындағы Дуньхуан Могао үңгірлерінің өзі дәстүрлі тарихи жазбалар бойынша 366 жылы ғана қашала бастаған. Демек, Кизилдегі құрылыс пен діни-көркемдік дәстүр Могаодан ондаған жыл бұрын қалыптасып, өзіндік мектеп ретінде орныққан.

Кешен жартастардың бойын бойлай шамамен 3 шақырымға созылып жатыр. Ішкі құрылымы мен географиялық орналасуы бойынша ол төрт негізгі секторға бөлінеді: Батыс аңғар, Ішкі аңғар, Шығыс аңғар және Артқы тау бөлігі. Ғылыми есептер бойынша кешенде жалпы 251 үңгір бар екені анықталған, олардың 236-сы ресми түрде каталогка енгізіліп, нөмірленген. Үңгірлердің ішкі қабырғаларында сақталған фрескалар мен кескіндемелік суреттердің жалпы аумағы 10 мың шаршы метрден асады. Бұл — Орталық Азиядағы көне бейнелеу өнерінің сақталған ең ірі галереяларының бірі.

Өнердегі мәдениеттер тоғысы және көне лазурит жұмбағы

Кизил үңгірлерінің ішкі бейнелеу өнері — тек діни канон емес, сонымен бірге сол дәуірдегі этнографиялық энциклопедия. Қабырғаларда Будданың өмір жолынан сюжеттер ғана емес, күнделікті тұрмыс-тіршілік көріністері кеңінен бейнеленген. Фрескалардан ежелгі музыканттарды, бишілерді, сауда керуендерін, саяхатшылар мен жергілікті билеушілерді көруге болады.

Көркемдік стилі жағынан бұл суреттер өте күрделі әрі синтезделген сипатқа ие. Бояу palette-інде қанық көк, жасыл, қызғылт сары және қоңыр реңктер басым. Зерттеушілердің назарын аудартқан басты жайт — суреттерге пайдаланылған көк пигменттің құрамында лазурит  минералының болуы. Лазурит ол кезде тек қазіргі Бадахшан (Ауғанстан) аумағындағы кен орындарынан өндірілетін. Бұл факт Ұлы Жібек жолының бойында тек тауар ғана емес, суретшілік материалдар мен технологиялардың да белсенді айналымда болғанын дәлелдейді. Стильдік тұрғыдан алғанда, мұнда Ежелгі Үндістанның Гупта мектебінің, Сасанидтер Иранының және Орталық Азияның жергілікті шеберлерінің өнер тәсілдері тоғысқан.

Ұлы Жібек жолы және кешеннің кейінгі тағдыры

Ежелгі Куча қаласы мен оған қарасты Байчэн аймағы Батыс пен Шығысты байланыстырған басты сауда артериясының бойында орналасты. Саудагерлер, монахтар, елшілер мен дервиштер осы жерде аялдап, ғибадат еткен. Кешен тек діни жоралар өтетін орын болып қана қоймай, ірі білім мен өнер орталығына айналды.

Алайда, VIII ғасырдан бастап аймақтағы саяси және геологиялық, геосаяси өзгерістерге байланысты (жібек жолы бағыттарының ауысуы және діни ландшафттың өзгеруі) үңгірлердің діни орталық ретіндегі маңызы біртіндеп бәсеңдеді. Кешеннің көбі пайдаланудан шығып, ғасырлар бойы ұмыт қалды. Соған қарамастан, оның жартастарда сақталған сәулеті мен фрескалары бүгінгі таңда әлемдік тарихи-мәдени мұраның бағалы жәдігері ретінде зерттелуде.

Табиғат мүсіндеген геологиялық галерея: Қызыл тас орманы

Егер Кизил үңгірлері адам қолымен жасалған рухани ескерткіш болса, Байчэндегі Қызыл тас орманы — миллиондаған жылдар бойы табиғи күштердің арпалысынан туған геологиялық шедевр. Аумағы шамамен 50 шаршы шақырымды құрайтын бұл табиғи ландшафт теңіз деңгейінен 1300 метр биіктікте орналасқан.

Эрозия геометриясы мен табиғи мүсіндер

Қызыл тас орманының негізгі рельефі қызыл-қоңыр түсті шөгінді тау жыныстарынан, құмтастар мен саздардан тұрады. Ұзақ ғасырлар бойы соққан жел мен судың эрозиялық үгілуі тау жыныстарын ерекше мүсіндік пішіндерге енгізген.

Қашықтан қарағанда мұндағы жартастар ежелгі қалалардың қирандыларына, биік мұнараларға, салтанатты қақпаларға немесе тас тақтарға ұқсайды. Жергілікті халық пен саяхатшылар олардың сыртқы пішініне қарай арнайы атаулар берген:

• «Жалғыз сақшы» — алқаптың киесі сияқты оқшау ошарылып тұрған биік тас бағана;

• «Аспан қақпасы» — табиғи эрозия нәтижесінде тастың ортасы ойылып жасалған арка тәріздес құрылым;

• «Аспанды тіреп тұрған бағана» — тік бағытта көкке бой созған алып геоморфологиялық түзілім.

Бұл рельеф ашық аспан астындағы геологиялық музей ретінде танылып, келушілерге жер қыртысының тектоникалық және климаттық өзгерістерін көзбен көруге мүмкіндік береді.

Табиғаттың сирек құбылысы: «Отты бұлақ» феномені

Қызыл тас орманының ішіндегі ең жұмбақ әрі туристерді қатты қызықтыратын геологиялық нысан — «Отты бұлақ». Мұнда физикалық тұрғыдан бір-біріне қарама-қайшы саналатын екі элемент — от пен су бір нүктеде қатар көрініс табады.

Бұл құбылыстың ғылыми-физикалық механизмі жер астындағы табиғи газ қорларымен тығыз байланысты. Жер қойнауынан бөлінетін жанармай газ (негізінен метан немесе басқа да жеңіл көмірсутектер) тау жыныстарындағы терең жарықшақтар мен кеуектер арқылы жер бетіне көтеріледі.

Осы газ жер бетіне шығу жолында бұлақ суларымен араласады. Газ тұтанған кезде, судың бетінде лапылдап жанған жалын пайда болады. Судың ағып жатқанына қарамастан, оның бетіндегі оттың өшпей жануы саяхатшыларға табиғаттың ерекше ғажайыбы ретінде әсер етеді.

Туристік және этнографиялық деректерде «Отты бұлақ» маңында екі түрлі аймақтың бар екені айтылады:

1. Сулы аумақ: Жалын безендірілгендей бұлақ суының үстінде, ағынмен қатар жанады.

2. Құрғақ аумақ: Газ бездеуі тікелей тастардың жарығынан сусыз шығып, жалын түзейді.

Дегенмен, бұл жердегі газдың дәл химиялық құрамы, оның бөліну қарқындылығы, жер астындағы қорының көлемі мен оның қаншалықты тұрақты екендігі туралы тереңдетілген геологиялық-химиялық сараптамалар мен ғылыми зерттеулер әлі де қосымша тексерулерді қажет етеді. Бұл мәселе болашақ ғылыми экспедициялар үшін үлкен ғылыми қызығушылық тудырады.

 

Посмотреть эту публикацию в Instagram

 

Публикация от Steppenews Kz (@steppenews_kz)

Инфрақұрылымның дамуы және заманауи геотуризм

Қызыл тас орманы өзінің табиғи және геологиялық ресурстарын тиімді пайдалана отырып, заманауи туристік хабқа айналып келеді.

• 2022 жылғы 18 қазанда Қызыл тас орманына ресми түрде ұлттық деңгейдегі 3A санатты туристік нысан мәртебесі берілді. Бұл ресми мәртебе кешеннің инфрақұрылымын дамытуға жаңа серпін берді. Бүгінгі таңда кешен аумағында келушілерге арналған заманауи визит-центрлер, демалыс аймақтары, жергілікті қолөнер бұйымдары мен кәдесый дүкендері жұмыс істейді.

• Саяхатшыларға ландшафтты тамашалау үшін жол талғамайтын көліктермен экспедиция жасау және әуе шарымен көкке көтеріліп, 50 шаршы шақырымдық қызыл орманаға аспаннан қарау сияқты ойын-сауық қызметтері ұсынылады.

Байчэннің бүгінгі келбеті: Мәдениет, музыка және түнгі тыныс-тіршілік

Саяхаттың тағы бір маңызды қыры — жергілікті халықтың тұрмыс-тіршілігімен, қонақжайлылығымен және заманауи мәдениетімен танысу.

Байчэндегі сапардың ең әсерлі сәттерінің бірі — Фулэ мәдени кварталында өтетін ашық аспан астындағы концерттік бағдарламалар. Мұнда жергілікті өнерпаздар дәстүрлі Шыңжаң әндерін айтып, ұлттық билерді орындайды. Мәдени кварталдың жылы атмосферасы, жергілікті тұрғындардың ашық-жарқын көңілі мен қонақжайлығы саяхатшыларға ерекше рухани әсер сыйлайды. Бұл — көне мәдениеттің заманауи қалалық ортада қайта жаңғыруының жарқын үлгісі.

Аймақтың нағыз тыныс-тіршілігін сезіну үшін Байчэннің түнгі базарына уақыт бөлсеңіз жеткілікті. Күн батқан соң жанданатын базарда жергілікті шығыс тағамдарының хош иісі, ұлттық бұйымдар мен қарбалас қала өмірі тоғысады. Түнгі базар — өңірдің әлеуметтік-мәдени тынысын бақылауға арналған бірегей платформа.

Байчэн уезі — бұл тек географиялық картадағы нүкте емес, бұл — Азия құрлығының тарихы, геологиясы мен мәдениеті түйіскен тірі энциклопедия. III ғасырдағы Кизил үңгірлеріндегі лазурит боуяулы фрескалардан бастап, Қызыл тас орманындағы «Отты бұлақтың» жұмбақ жалынына дейінгі аралық адамзат пен табиғаттың ұлы серіктестігін айшықтайды. Байчэнге саяхат жасау — өткен шақ пен осы шақтың, табиғат пен өркениеттің арасындағы диалогқа куә болу дегенді білдіреді.