1976 жылы жазылған іргелі еңбек – «Қазақтың дәстүрлі өнері арқылы әлемді тану. Көшпенділер. Эстетика» монографиясы тура жарты ғасырдан кейін жаңартылған орыс тіліндегі басылымымен және алғаш рет қазақ тілінде оқырманға қайта оралды. Отандық гуманитарлық ғылым үшін тарихи маңызы бар кітаптың тұсаукесері Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінде өтті, деп хабарлайды SteppeNews.kz.
Абай университетіндегі маңызды оқиға: өркениеттер диалогы және Мұрат Әуезов атындағы залдың ашылуы
2026 жылғы 9–10 қазанда Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінде «Көшпенділік мәдениет пен өркениет түрі ретінде: заманауи пайымдау» атты халықаралық ғылыми-практикалық конференция өтті.
Конференцияға Қазақстан, АҚШ, Швеция, Нидерланд, Түркия, Өзбекстан, Қырғызстан және Татарстаннан жетекші философтар, өнертанушылар, шығыстанушылар мен мәдениеттанушылар қатысты.
Бірінші күннің басты оқиғасы қоғам қайраткері, ойшыл әрі зерттеуші Мұрат Әуезов атындағы мәжіліс залының салтанатты ашылуы болды.
«Қазақтардың дәстүрлі өнері арқылы әлемді тану. Көшпенділер. Эстетика» атты ұжымдық монографияның тұсаукесеріне Абай атындағы ҚазҰПУ-дың академиялық мәселелер жөніндегі проректоры Бану Нарбекова, шығыстанушы Зифа-Алуа Әуезова, кітаптың бірлескен авторы, өнертану докторы Асия Мұхамбетова, тарихшы әрі әйгілі «Жас тұлпар» қозғалысының өкілі Марат Сембин және ғылым мен мәдениет саласының басқа да көрнекті өкілдері қатысты.
Швециялық-түрікменстандық жазушы, философия ғылымдарының кандидаты Ак Велсапар онлайн форматта сөйлеген сөзінде былай деп атап өтті:
«Көшпелі қоғамдарды заманауи зерттеу көшпенділер мен егіншілерді бір-біріне тым қарама-қарсы қоюдан бас тартуды талап етеді. Орталық Азияда олар ғасырлар бойы қатар өмір сүріп, бір-бірін толықтырып, шаруашылық пен мәдениеттің тұтас жүйесін қалыптастырды».
Өз кезегінде Ресей Федерациясы Мәдениет министрлігі жанындағы Мәдениеттану және материалдық емес мәдени мұра ғылыми-зерттеу институтының жетекші ғылыми қызметкері, өнертану ғылымдарының кандидаты Александр Джумаев баяндамасында:
«Жинақтың негізгі мәселелері көшпелі және отырықшы қалалық екі өңірлік өркениеттің қатар өмір сүруі, өзара әрекеттесуі, бірін-бірі байытуы және бірлігі туралы басты идея төңірегінде өрбиді», – деп атап өтті.
Цензураға ұшыраған кітап: 1976 жылдан бүгінге дейін
Бұл кітаптың жазылуы мен ұзақ уақыт бойы жоғалып кету тарихы күрделі әрі сол дәуірдің қайшылықтарын көрсетеді. Монографияны қазақстандық көрнекті ғалымдар тобы алғаш рет 1976 жылы дайындаған. Бұл қазақтың дәстүрлі өнерін көшпенділердің терең философиялық эстетикасы мен дүниетанымы тұрғысынан кешенді қарастырған жаңашыл еңбек еді.
Алайда идеологиялық себептерге байланысты кеңестік цензура кітаптың 3 мың даналық таралымына қатаң тыйым салды. Басылым жарық көргеннен кейінгі күні оның барлық дерлік данасы жойылды. Ұзақ уақыт бойы қолжазба біржола жоғалды деп есептелді.
1993 жылы, тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында, еңбекті оқырманға қайта ұсынуға әрекет жасалды. Алайда сол кездегі басылым қысқартылып, көптеген тұжырымдамалық тараулар, зерттеушілердің есімдері мен терең теориялық пайымдар қамтылмады. Соның салдарынан ғылыми қауымдастық түпнұсқа еңбектің ауқымы мен негізгі идеяларымен толық таныса алмады.
Нағыз бетбұрыс 2024 жылы болды. Сол кезде 1976 жылғы басылымның сақталып қалған толық данасы кездейсоқ табылды. Дәл осы олжа тарихи мәтінді толық қалпына келтіруге негіз болды.
Бұл еңбекті жарты ғасыр өткен соң қайта қалпына келтіру неге соншалықты маңызды болды?
Кітаптың ерекшелігі – көшпелі мәдениеттің «қарабайырлығы» туралы еуроцентристік және отаршылдық стереотиптерді жоққа шығаруында. Еңбекте көшпенділердің табиғат ырғағымен, қоршаған ортамен және қолданбалы өнермен сабақтасқан жоғары әрі нәзік эстетикалық жүйесі болғаны көрсетіледі.
Қайталанбас бұл ғылыми еңбектің жарты ғасырдан кейін қайта оралуы – тарихи әділеттілікті қалпына келтіру және қазіргі ұлттық бірегейліктің зияткерлік негізін қайта тану жолындағы маңызды қадам.
Мұрат Әуезов және көшпенділік философиясы: ондаған жылды жалғаған көпір
Мұрат Әуезовтің есімі Қазақстанда көшпенділікті зерттеу мектебінің қалыптасу тарихымен тығыз байланысты. Ак Велсапар баяндамасында олардың алғаш кездескен сәтін еске алды. Бұл 1986 жылғы желтоқсанның соңында, КСРО Жазушылар одағының әдебиет секциясы пленумында болған еді. Сол жиында Мұрат Әуезов Желтоқсан наразылығына шыққан қазақ жастарын батыл түрде абыроймен қорғап сөйлеген.
Осы кездесу олардың принципшілдікке, жоғары мәдениетке және ішкі қадір-қасиетке негізделген ұзақ жылдарға созылған адал достығына бастау болды.
Мұрат Әуезов үшін көшпенділік ешқашан өзгеріссіз қалған этнографиялық жәдігер болған емес. Ол әлемге ашық, құндылықтары мен ішкі заңдылықтары бар тірі әрі динамикалық жүйе ретінде қарастырылды.
Конференцияда сөз сөйлеген нидерландтық шығыстанушы Зифа-Алуа Әуезова 1970 жылдардағы көшпенділік туралы ғылыми пікірталастарға тоқталып, ғылыми көзқарастың қалай өзгергенін атап өтті:
«ХХ ғасырда көшпелі мәдениеттерді зерттеу өркениет туралы қалыптасқан түсініктерді қайта қараудың бір жолына айналды. Номадизмді зерттеу тарихи өмір сүрудің басқа түрлерінің – ұтқырлықтың, ауызша жадының, табиғат туралы білімнің және желілер мен қалалар арасындағы өзара әрекеттестіктің маңызын ашты. Алайда зерттеушілердің көзқарасына көбіне отаршылдық түсініктер ықпал етті. Мұндай көзқарастарда көшпелі қоғамдар өткеннің сарқыншағы ретінде қабылданып, отырықшылыққа көшу прогрестің белгісі саналды».
Кеңестік ғылым кезеңіне тоқталған ол мынадай пікір білдірді:
«Кеңестік ғылымда білімді кеңінен тарату идеологиялық шектеулермен қатар жүрді. Экспедициялар, архивтер мен жарияланымдар мұраны сақтауға ықпал етті, алайда оны бағалау таптық ұстанымдар мен саяси талаптарға тәуелді болды. Әсіресе ауызша дәстүрге қатысты зерттеулер шектеуге ұшырады. Батырлық эпостар бір мезгілде халықтың мұрасы ретінде мойындалып, сонымен қатар өткенді дәріптегені үшін сынға ұшырауы мүмкін еді».
Номадологияның дамуы: постмодернизм тұжырымдамаларынан жаңа өркениеттік парадигмаға дейін
Көшпенділік туралы ғылымның қазіргі даму кезеңі тек тарихи немесе этнографиялық зерттеулермен шектелмейді. Бүгінде ол әлемдік гуманитарлық ғылымдағы ықпалды пәнаралық бағыттардың біріне айналды.
Батыс және отандық философияда номадизм бірнеше ауқымды тұжырымдамалық бағыт арқылы қарастырылады. Олардың бірі – Жиль Делёз бен Феликс Гваттаридің постмодернистік тұжырымдамасы. Бұл бағытта номадологиялық ойлау қатаң мемлекеттік иерархиялар мен догматизмге балама ретінде түсіндіріледі. Ол ашық кеңістіктегі еркін қозғалысты, желілік өзара әрекеттесуді және өзгермелі әлемге икемді бейімделуді білдіреді.
Сонымен қатар Еуразия кеңістігінде экологиялық гуманизм мен тұтас дүниетанымға негізделген ғылыми мектеп қалыптасып келеді. Бұл бағытта көшпенділік экожүйелік тепе-теңдіктің бірегей үлгісі ретінде зерттеледі. Қазақстан, АҚШ, Еуропа және Орталық Азия ғалымдары көшпелі шаруашылықтың ландшафтты сарқып пайдаланбай, онымен терең тұтастықта болғанын негіздеуге күш салып келеді.
Тағы бір маңызды бағыт – ауызша жады тұжырымдамасы. Ол жазба мәдениеті қалыптаспаған немесе ауызша және жазбаша дәстүрлер қатар дамыған қоғамдарда ақпараттың, эпостардың және киелі геометрияның қалай сақталып, ұрпақтан-ұрпаққа берілетінін зерттейді.
Әлемдік ғылыми үрдістер мен отандық гуманитарлық ойдың тоғысқан тұсында қайта басылған монографияның маңызы айқындала түседі. «Көшпенділер. Эстетика» кітабы 1970 жылдардағы отандық ғылыми ойдың архивтік ескерткіші ғана емес, сонымен бірге маңызды әдіснамалық бағдар ретінде көрінеді.
Еңбек көшпенділердің эстетикасы мен философиясы қазіргі жаһандық әлемге күрделі өркениеттік үдерістерді, адамның табиғатпен үйлесімін және мәдениеттер арасындағы терең диалогты түсінуге көмектесетінін көрсетеді.
Келесі материал: Шөл даланың мыңжылдық патшасы – евфрат терегі 300 мың гектар орманды алқапқа шақырады