2026 жылдың басынан бері Қазақстан Еуразиялық экономикалық одақ органдарына төрағалық етіп келеді. Ел негізгі басымдықтардың бірі ретінде жасанды интеллектіні экономикаға енгізуді, өнеркәсіп пен агроөнеркәсіп кешенін цифрландыруды, Одақтың логистикалық әлеуетін дамытуды және өзара саудадағы кедергілерді жоюды белгіледі.
Осы уақыт ішінде Қазақстан жасанды интеллектіні ұлттық басымдық деңгейінен ЕАЭО-ның ортақ күн тәртібі деңгейіне шығара алды. Алайда енді одан да күрделі сұрақ туындайды: ортақ цифрлық күн тәртібінен бизнеске және ЕАЭО елдерінің экономикасына өлшенетін экономикалық нәтиже беретін бірлескен жобаларға көшу мүмкін бола ма?
ЖИ ЕАЭО-ның ортақ күн тәртібінің бір бөлігіне айналды
Қазақстанның төрағалығы аясындағы алғашқы ірі алаңдардың бірі наурыз айында Шымкентте өткен Еуразиялық үкіметаралық кеңестің отырысы болды. Онда өнеркәсіптік кооперация, технологиялық даму, цифрлық трансформация, кедендік реттеу және интеграцияның басқа да мәселелері талқыланды. Жасанды интеллект саласындағы өзара іс-қимылға ерекше назар аударылды.
Отырыс Digital Qazaqstan 2026 форумымен қатар өтті. ЕАЭО елдері мен бақылаушы мемлекеттердің үкімет басшыларына Қазақстанның жасанды интеллект, робототехника, AI-дрондар, мемлекеттік басқару және цифрлық инфрақұрылым салаларындағы әзірлемелері таныстырылды. Олардың қатарында Ұлттық жасанды интеллект платформасы мен дата-орталықтарды дамыту жобасы болды.
Келесі кезең Қазақстанның төрағалығы аясында 28–29 мамырда Астанада өткен V Еуразиялық экономикалық форум болды. Оның негізгі тақырыбы «Жаһандық цифрлық жарыстағы ЕАЭО: жасанды интеллектке басымдық» болды. Форумға 44 елден 3 мыңға жуық қатысушы жиналып, бағдарлама аясында шамамен 30 іс-шара өтті.
ЕАЭО мемлекеттерінің басшылары жасанды интеллектіні жауапты дамыту туралы Бірлескен мәлімдеме қабылдады. Мұндай құжатты әзірлеу бастамасын Қазақстан ұсынған болатын: тиісті ұсынысты Қасым-Жомарт Тоқаев 2025 жылғы 21 желтоқсанда айтқан еді.
Ортақ ұстанымнан нақты шешімдерге
Алғашқы практикалық қадамдар да жасала бастады. Еуразиялық экономикалық комиссия жасанды интеллект негізіндегі өз жобаларын сынақтан өткізуге кірісті. Еуразиялық экономикалық форумда олар ықтимал ауқымды енгізу алдында бағалаудан өтуі тиіс пилоттық бастамалар ретінде таныстырылды.
Сонымен қатар ортақ нарықты кеңінен цифрландыру жұмыстары жалғасып жатыр. 2026 жылғы 1 маусымнан бастап ауыл шаруашылығы өнімдеріне қойма куәліктерін шығару, олардың айналымы мен өтелу қағидалары туралы келісім күшіне енді. Бұл тетік, соның ішінде, ЕАЭО аясында ауыл шаруашылығы өнімдерінің электрондық саудасын дамытуға ықпал етуі тиіс.
Алайда алда атқарылатын жұмыстың ауқымы әлі де үлкен. Жыл басында Қазақстан тарапы ЕАЭО-ның бекітілген 77 ортақ процесінің тек 42-сі ғана іс жүзінде қолданысқа енгізілгеніне назар аударған болатын. Сондықтан алғашқы сегіз айды цифрлық қаңқаны қалыптастыру кезеңі ретінде қарастыруға болады.
Бұл Қазақстанға не бере алады?
Қазақстандағы мемлекеттік қызметтердің 90%-дан астамы қазірдің өзінде онлайн қолжетімді. Мемлекеттік цифрлық өнімдер QazTech бірыңғай технологиялық платформасына көшіріліп жатыр, Ұлттық жасанды интеллект платформасы пилоттық режимде жұмыс істейді. 2026 жылы өнеркәсіпті, көлік пен логистиканы, энергетиканы, ауыл шаруашылығын және басқа да салаларды цифрландыруды қамтитын 2029 жылға дейінгі Digital Qazaqstan стратегиясы да іске асырылуда.
Осылайша, бұл екі бағыт бірін-бірі толықтыра алады.
Төрағалық Қазақстанға ЕАЭО-ның болашақ цифрлық нарығының ережелерін қалыптастыруға қатысуға мүмкіндік береді, ал цифрландырудағы өз тәжірибесі кеңірек еуразиялық кеңістікте сұранысқа ие болуы мүмкін шешімдерді ұсынуға жол ашады.
Перспективада бұл цифрлық қызметтер экспортын дамытуға, қазақстандық IT-компанияларды ауқымдауға, технологиялық инвестициялар тартуға және есептеу инфрақұрылымын орналастыруға жағдай жасай алады
Тәуекелдер мен мүмкіндіктер
Жасанды интеллект инфрақұрылымын дамыту озық процессорларға, бағдарламалық қамтамасыз етуге және есептеу платформаларына қолжетімділіксіз мүмкін емес.
Алайда бүгінде технологиялық базаның едәуір бөлігі импортқа тәуелді болып отыр. Қазақстан шетелдік есептеу шешімдерін, соның ішінде NVIDIA процессорларын пайдаланады.
Мұның өзі технологиялық егемендіктің жоқ екенін білдірмейді. Алайда шетелдік жабдықтар отандық AI-өнімдерді, бағдарламалық қамтамасыз етуді, зерттеу құзыреттерін, сервистер мен экспорттық шешімдерді дамыту үшін пайдаланылса, олар ел ішінде қосылған құн қалыптастыратын инфрақұрылымға айналады.
Екінші жүйелі мәселе – энергетика. Дата-орталықтар мен ірі есептеу кластерлерін дамыту айтарлықтай әрі тұрақты энергетикалық қуатты қажет етеді.
«Дата-орталықтар алқабының» мәлімделген қуаты Қазақстанда қазіргі уақытта жоқ энергетикалық базаны талап етеді. Ұзақ мерзімді перспективада энергия тапшылығын жою «Балқаш» АЭС жобасымен байланысты, оның алғашқы екі энергоблогы ең жақсы дегенде 2030 жылдардың ортасында салынады.
Сондықтан бүгінгі негізгі мәселе – осы энергияны жеткізу үшін электр желісі инфрақұрылымының қуаты жеткілікті бола ма және дата-орталықтарды энергиямен қамтамасыз ету сенімді әрі құны жағынан бәсекеге қабілетті болып қала ма?
Төрағалық қорытындысы нені көрсетеді?
Сегіз ай ішінде Қазақстан айтарлықтай нәтижеге қол жеткізді: жасанды интеллект ЕАЭО-ның ортақ күн тәртібінің бір бөлігіне айналды.
Жыл соңына қарай жаңа бірлескен технологиялық жобалардың пайда болған-болмағанын, әртүрлі елдер бизнесінің цифрлық ортада өзара іс-қимыл жасауы жеңілдеген-жеңілдемегенін, трансшекаралық сервистердің дамыған-дамымағанын және қазақстандық цифрлық шешімдердің ортақ нарық ауқымында кеңею мүмкіндігін бағалау маңызды болады.
Автор: Әсет Қождан, Qazaq Expert Club-тың мемлекеттік және әлеуметтік саясат саласындағы шақырылған сарапшысы
Келесі материал: Сәтбаев университеті Қытайда ақпараттық инженерия мектебін ашты