ЮНЕСКО тізіміне ену – мемлекет үшін халықаралық деңгейдегі мәртебе ғана емес, тарихи, мәдени және табиғи мұраны сақтаудың маңызды тетігі. Алайда Қырғызстанда бұл мәртебенің маңызын түсінуге қатысты пікірталастар әлі де бар. Кей жағдайда саясаткерлер мен құрылыс саласының өкілдері ЮНЕСКО талаптарын аумақтарды дамытуға кедергі келтіретін бюрократиялық шектеу ретінде қабылдайды.
Қырғызстанның мәдени және табиғи мұрасы ЮНЕСКО-ның бірнеше тізіміне енгізілген. Олардың қатарында тарихи нысандармен бірге ғасырлар бойы ұрпақтан-ұрпаққа жеткен дәстүрлер, ұлттық ойындар, қолөнер және ауыз әдебиеті бар, деп хабарлайды SteppeNews.kz.
Дүниежүзілік мұра нысандары
Сүлеймен-Тоо
Қырғызстаннан ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне алғаш енген нысан – Ош қаласының орталығында орналасқан қасиетті Сүлеймен-Тоо тауы. Ол тізімге 2009 жылы енгізілді.
Сүлеймен-Тоо ғасырлар бойы зиярат ететін және діни рәсімдер өткізілетін орын ретінде белгілі. Оның бес шыңында 100-ден астам петроглиф, көне ғибадат орындары, үңгірлер мен тарихи нысандар сақталған. Таудың аумағында XVI ғасырға жататын мешіттер де бар. Кейбір қасиетті орындар бүгінге дейін халық тарапынан пайдаланылып келеді.
Сүлеймен-Тоудың ерекшелігі – мұнда исламға дейінгі наным-сенімдер мен ислам мәдениеті тоғысқан. Сондықтан ЮНЕСКО бұл нысанды жеке археологиялық ескерткіштер жиынтығы ретінде емес, тұтас тарихи әрі рухани ландшафт ретінде бағалайды.
Биыл Сүлеймен-Тооның ЮНЕСКО тізіміндегі мәртебесі қоғамдық пікірталасқа себеп болды. Ош мэрі Жанар Акаев тауды тізімнен шығару қажеттігі туралы пікір білдірген еді. Бұл ұсынысқа қала тұрғындары мен мәдениет саласының өкілдері қарсылық танытты. Кейін мэр өз сөзінің дұрыс түсіндірілмегенін айтып, әңгіме таудың өзін қорғау мәртебесі туралы емес, оның айналасын абаттандыру мәселесі жайында болғанын түсіндірді.
Ұлы Жібек жолы
2014 жылы ЮНЕСКО тізіміне «Жібек жолдары: Чанъань – Тянь-Шань дәлізі бағыттарының желісі» атты трансұлттық нысан енгізілді.
Ол Қытай, Қазақстан және Қырғызстан аумағын қамтиды. Жалпы нысан құрамында 33 тарихи компонент бар, оның үшеуі Қырғызстанда орналасқан:
ежелгі Суяб қаласы – Ақ-Бешім;
ежелгі Баласағұн қаласы – Бурана;
ежелгі Навикат қаласы – Қызыл-Речка.
Бір кездері бұл қалалар арқылы Ұлы Жібек жолының керуендері өткен. Саудамен бірге мұнда түрлі діндер, білім, технология және мәдени дәстүрлер тараған. Археологиялық қазбалар кезінде әртүрлі өркениеттер мен діни дәстүрлердің іздері табылған.
Батыс Тянь-Шань
Қырғызстанның ЮНЕСКО тізіміндегі үшінші дүниежүзілік мұра нысаны – Батыс Тянь-Шань. Ол тізімге 2016 жылы енгізілді.
Бұл – Қырғызстан, Қазақстан және Өзбекстан аумағын қамтитын трансұлттық табиғи нысан. Оның басты құндылығы – биологиялық алуантүрлілігі.
Батыс Тянь-Шаньда сирек кездесетін өсімдіктер мен жануарлар, бірегей орман алқаптары мен табиғи экожүйелер сақталған. Сонымен қатар бұл аймақ көптеген мәдени жеміс өсімдіктерінің шығу орталықтарының бірі саналады. Мұнда жабайы алма, өрік, пісте, жүзім, қара өрік, алмұрт, грек жаңғағы және долана сияқты өсімдіктердің жабайы түрлері өседі.
Қырғызстан аумағындағы нысан құрамына Сары-Челек және Беш-Арал қорықтары, сондай-ақ Падыша-Ата қорығы кіреді.
Материалдық емес мәдени мұра
ЮНЕСКО мұрасы тек ғимараттар мен тарихи орындардан тұрмайды. Оның тағы бір маңызды бағыты – халықтың ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрлері, білімі, музыкасы, ұлттық ойындары, қолөнері мен салт-жоралғылары.
Қырғызстаннан материалдық емес мәдени мұраның 16 элементі ЮНЕСКО тізімдеріне енгізілген.
Ақындар өнері – 2008 жыл
Ақындар өнері – эпостарды ауызша орындау дәстүрін сақтап келе жатқан мәдени құбылыс. Ақындар ән мен суырыпсалма өнер арқылы халықтың тарихын, дүниетанымын, құндылықтары мен білімін кейінгі ұрпаққа жеткізеді.
ЮНЕСКО бұл эпостарды қырғыз халқының өзіндік «ауызша энциклопедиясы» ретінде бағалайды.
Ала-кийиз және шырдак – 2012 жыл
Киізден дәстүрлі кілем жасау өнері – қырғыз халқының тұрмыс-тіршілігі мен қолөнер мәдениетінің маңызды бөлігі.
Бұл дәстүр киіз дайындау, өрнек салу және дәстүрлі техникаларды қолдану сияқты көптеген білім мен дағдыны қамтиды. Өнердің біртіндеп жоғалу қаупіне байланысты ол шұғыл қорғауды қажет ететін мәдени мұра тізіміне енгізілген.
«Манас, Семетей, Сейтек» трилогиясы – 2013 жыл
«Манас» эпосының үштағаны қырғыз халқының мәдени бірегейлігінің негізгі тіректерінің бірі саналады.
Эпос арқылы халықтың тарихи жады, салт-дәстүрі, дүниетанымы мен құндылықтары сақталып, жыршылардан кейінгі ұрпаққа беріледі. ЮНЕСКО «Манасты» қырғыз халқының тарихи және мәдени білімін сақтаудағы аса маңызды мұра ретінде бағалайды.
Айтыш – 2015 жыл
Айтыш – ақындардың суырыпсалма өлеңмен жарысу өнері. Қатысушылар шығармаларын алдын ала дайындамай, сахнада бір-біріне жауап ретінде импровизация жасайды.
ЮНЕСКО айтыштың құндылығын оның ауызша поэзия мен суырыпсалма өнердің тірі дәстүрі болуымен байланыстырады. Бұл өнер мәдени бірегейлікті нығайтып, ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келеді.
Тандыр нан дайындау және оны бірге тұтыну дәстүрі – 2016 жыл
Нан дайындау және оны бірге тұтыну мәдениеті Қырғызстанмен қатар Әзербайжан, Иран, Қазақстан және Түркия халықтарының ортақ дәстүрлерінің бірі ретінде ЮНЕСКО-ға ұсынылған.
Бұл дәстүр тек тағам әзірлеумен шектелмейді. Ол адамдардың бас қосуы, қонақ күтуі және әлеуметтік байланысты нығайтуымен де маңызды.
Көк бөрү – 2017 жыл
Көк бөрү – ежелден келе жатқан дәстүрлі ат ойыны. Бүгінде де ол Қырғызстанда кең танымал ұлттық ойындардың бірі.
ЮНЕСКО көк бөріні халықтың тарихы мен мәдениетін, ұйымшылдығын және табиғатпен байланысын көрсететін дәстүрлі ат спорты ретінде мойындады.
Ақ қалпақ – 2019 жыл
Ақ қалпақ жасау өнері киізбен жұмыс істеу, тігу, кестелеу және дәстүрлі өрнектерді қолдану сияқты дағдыларды қамтиды.
Қырғыз қоғамында ақ қалпақтың символдық мәні зор. Ол ұлттық мәдени бірегейліктің белгісі ретінде қабылданады. Оны жасау және кию дәстүрі әртүрлі буындардың арасындағы мәдени сабақтастықты сақтауға ықпал етеді.
Тоғызқұмалақ – 2020 жыл
Тоғызқұмалақ – есеп пен стратегиялық ойлауды қажет ететін дәстүрлі зияткерлік ойын. Оның құндылығы тек ойын ережесінде емес, халықтың дәстүрлі білімін сақтап, оны балалар мен жастарға жеткізуінде.
Қырғызстанда тоғызқұмалақты мектеп бағдарламасына енгізу мәселесі де көтеріліп келеді. Педагогтер ойынның балалардың логикалық және стратегиялық ойлау қабілетін дамытуға ықпал ететінін атап өтеді.
Сұңқармен аң аулау – 2021 жыл
Қыран құспен аң аулау дәстүрі құстарды баптау, үйрету және олармен өзара әрекеттесу жөніндегі ғасырлар бойы қалыптасқан білімді қамтиды.
Бұл дәстүр жай ғана аңшылық тәсілі емес. Оның құрамында арнайы дағдылар, салттар және адамның табиғатпен қарым-қатынасына қатысты түсініктер бар.
Қожа Насреддин туралы мысалдар айту дәстүрі – 2022 жыл
Шығыс, Орталық Азия, Таяу Шығыс және Балқан халықтарының фольклорында кең тараған Қожа Насреддин қырғыз мәдениетінде көбіне Апендимен байланыстырылады.
ЮНЕСКО тізіміне кейіпкердің өзі емес, ол туралы әңгімелер мен әзілдерді ауызша жеткізу дәстүрі енгізілді. Апендидің хикаялары юмор мен ирония арқылы өмірлік тәжірибені, халық даналығын жеткізіп, қоғамдағы түрлі мәселелерді көтереді.
Акушерлік білім мен тәжірибе – 2023 жыл
Бұл номинацияға сегіз мемлекет қатысқан, олардың қатарында Қырғызстан да бар.
Акушерлік ЮНЕСКО тізіміне медициналық мамандық ретінде емес, ұрпақтан ұрпаққа беріліп келе жатқан дәстүрлі білім, дағды және тәжірибе жиынтығы ретінде енгізілді.
Элечек – 2023 жыл
Элечек – қырғыз әйелдерінің дәстүрлі бас киімі. Алайда оның мәдени мәні сыртқы бейнесінен әлдеқайда кең.
Элечекті дайындау, тағу және оның әртүрлі салт-жоралғылардағы маңызы туралы білімді үлкен әйелдер кейінгі буынға үйретіп отырған. Сондықтан бұл мұраның құрамында бас киімнің өзі ғана емес, оған байланысты дәстүрлер мен әдет-ғұрыптар да бар.
Нооруз – 2024 жыл
Нооруз ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұралар тізіміне 12 мемлекеттің бірлескен өтінімі негізінде енгізілді. Олардың арасында Қазақстан, Қырғызстан және Өзбекстан да бар.
Нооруздың құндылығы оның жай ғана халықаралық мереке болуында емес. Ол бірнеше халыққа ортақ салт-дәстүрлерді, әдет-ғұрыптарды, білім мен ұрпақтан ұрпаққа берілетін мәдени тәжірибені қамтиды.
Максым – 2025 жыл
2025 жылы максым сусыны да ЮНЕСКО тарапынан мойындалды.
Ұйым оны ұрпақтан ұрпаққа берілетін халықтық біліммен, мәдени құндылықтармен және қырғыздардың қонақжайлық дәстүрімен сабақтас ерекше мәдени құбылыс ретінде бағалады.
Киіз үй жасау дәстүрі – 2025 жыл
Түркі халықтарының дәстүрлі көшпелі баспанасы – киіз үй жасау өнері ЮНЕСКО-ның репрезентативтік тізіміне алғаш рет 2014 жылы Қазақстан мен Қырғызстанның бірлескен өтінімімен енгізілген.
Кейін Өзбекстан бұл номинацияны кеңейтуді ұсынып, қарақалпақтардың киіз үй дәстүрін де тізімге қосуды бастамалады. Нәтижесінде номинация 2025 жылы жаңартылды.
Қырғызстан жаңа мұраларды да ұсынуды жалғастырып келеді
Қырғызстан ЮНЕСКО-ға жаңа мәдени элементтерді енгізу бойынша жұмысын жалғастырып отыр.
Атап айтқанда, ел басқа мемлекеттермен бірге дәстүрлі киіз жасау өнеріне қатысты жаңа номинация дайындауға қатысуда. Қазіргі уақытта өтінім қаралу үстінде.
Қырғызстанның ЮНЕСКО мұрасы елдің тарихы мен мәдениетін ғана емес, Орталық Азия халықтарына ортақ тарихи байланыстарды да көрсетеді. Ұлы Жібек жолы, Нооруз, киіз үй, дәстүрлі қолөнер мен ұлттық ойындар сияқты мұралар аймақтағы халықтардың ғасырлар бойы қалыптасқан мәдени сабақтастығының бір бөлігі болып саналады.