30 тамыз бен 3 қыркүйек аралығында ҚХР төрағасы Си Цзиньпин Бішкекте өтетін Шанхай ынтымақтастық ұйымының 2026 жылғы саммитіне қатысады. Сондай-ақ Қырғызстан президенті Садыр Жапаров пен Мысыр президенті Абдель Фаттах әс-Сисидің шақыруымен екі елге мемлекеттік сапар жасайды, деп хабарлайды SteppeNews.kz China News Service-ке сілтеме жасап.
ШЫҰ құрылғанына 25 жыл толып отырған биыл халықаралық қауымдастық ҚХР төрағасы Си Цзиньпиннің саммитке қатысуын асыға күтіп отыр. Сарапшылар оның ұйымға мүше мемлекеттердің көшбасшыларымен бірге ШЫҰ-ның сапалы дамуына жаңа серпін беріп, «шанхай рухын» одан әрі ілгерілететініне, өңірдің қауіпсіздігі мен дамуына ықпал ететініне, жаһандық басқарудағы күрделі мәселелерді бірлесіп шешуге және әлемдегі бейбітшілік пен дамуға елеулі үлес қосатынына үміт артады.
Бірлік және ұрпақтар сабақтастығы: «шанхай рухына» көзқарас
2013 жылы ҚХР төрағасы Си Цзиньпин ШЫҰ саммитіне алғаш рет қатысқан болатын. Ол саммит те Бішкекте өткен еді. 13 жылдан кейін бұл қала ШЫҰ саммитін қайта қабылдайды. Түрлі сала өкілдері ҚХР төрағасы Си Цзиньпиннің жаңа сапарын үлкен қызығушылықпен күтіп отыр.
«ҚХР төрағасы Си Цзиньпиннің көрегендігі мен даналығы ШЫҰ аясындағы өзара тиімді ынтымақтастықты тереңдетуге және ұйымның ұзақмерзімді дамуын жоспарлауға маңызды бағыт береді», – деді Қырғызстанның «Ой-Олдо» сараптамалық бастамалар орталығының директоры Игорь Шестаков.
Ол қазіргі саммитте ҚХР төрағасы Си Цзиньпин өңірлік қауіпсіздікті қамтамасыз ету, экономикалық дамуға жәрдемдесу және халықтар арасындағы өзара түсіністікті нығайту жөнінде жаңа идеялар мен шаралар ұсынады деп үміт білдірді. Оның пікірінше, бұл өңірдің өркендеуі мен тұрақтылығына жаңа серпін береді.
«ШЫҰ әрдайым қуатты өміршеңдігі мен ынтымақтастыққа деген жоғары әлеуетін сақтап келеді. Мұның негізгі себебі – ұйымның «шанхай рухын» шығармашылық тұрғыда қалыптастырып, оны үнемі ұстануында. Ол өзара сенім, өзара тиімділік, теңдік, консультациялар, өркениеттер алуандығын құрметтеу және ортақ дамуға ұмтылу қағидаттарын дәріптейді».
2013 жылдан бері ҚХР төрағасы Си Цзиньпин ШЫҰ саммиттеріне 13 рет қатысып, әрдайым «шанхай рухын» ілгерілетудің, барлық тараптармен ынтымақтастық пен бірлікті нығайтудың, ШЫҰ-ның тұрақты дамуы мен нығаюына ықпал етудің маңызын атап келеді.
«Шанхай рухы» дәуірдің даму үрдістеріне сай келеді, барлық елдердің ортақ алаңдаушылығына жауап береді және ШЫҰ дамуының берік тұжырымдамалық негізін қалады», – деді Пәкістанның Бейбітшілік пен дипломатияны зерттеу институтының атқарушы директоры Мұхаммад Асиф Нур.
Ол ҚХР төрағасы Си Цзиньпин маңызды баяндама жасап, «шанхай рухының» қазіргі мазмұнын одан әрі байытады және жаһандық басқару жүйесін жетілдіру тәжірибесінде ШЫҰ-ға жаңа серпін береді деп үміт білдірді.
ШЫҰ бастапқыда алты құрылтайшы мемлекеттен басталып, бүгінде әлемдегі ең ірі өңірлік ұйымға айналды. Қазір ұйым 27 елді біріктіріп, 50-ден астам бағытта ынтымақтастықты дамытып келеді. ШЫҰ елдеріне әлем халқының шамамен жартысы және жаһандық экономиканың төрттен бір бөлігі тиесілі. «Шанхай отбасының» ынтымақтастық кеңістігі үздіксіз кеңейіп, оның халықаралық ықпалы артып келеді.
«Шанхай отбасының» тұрақты түрде кеңеюіне қарай барлық тараптардың іс-қимылдарын үйлестірудің маңызы барған сайын айқындала түсуде», – деді Қазақстанның Әлемдік экономика және саясат институтының директоры Жұмабек Сарабеков.
Ол былтыр Тяньцзиньдегі саммитте «ШЫҰ-ның алдағы 10 жылға арналған даму стратегиясы (2026–2035 жылдар)» қабылданғанын атап өтті. Құжат ұйым дамуының келесі кезеңіне арналған бағыттарды айқындады.
Сарабеков қазіргі саммитте ҚХР төрағасы Си Цзиньпин бірлік пен ынтымақтастықты одан әрі нығайту, сондай-ақ алдағы онжылдыққа арналған даму стратегиясын бірлесіп жүзеге асыру жөнінде маңызды ұсыныстар жасайды деп үміт білдірді.
Келісімдерден нақты іске дейін: практикалық ықпалдастық бағыттары
Өзбекстандағы Ташкент мемлекеттік аграрлық университетінің алма өсіру жөніндегі демонстрациялық бағында ағаштар қатар-қатар отырғызылған. Олардың арасында микро суару желілері тартылып, жанында шағын метеостанция температура, ылғалдылық және басқа да көрсеткіштердің өзгерісін үздіксіз бақылап отыр.
Университет доценті Гүлчехра Нарматова өзінің әріптестерімен бірге Өзбекстанға ақылды суару, су мен тыңайтқышты кешенді енгізу және басқа да технологияларды алып келгенін айтты. Бұл технологияларды олар Янлин қаласындағы ШЫҰ ауыл шаруашылығы технологияларымен алмасу және оқыту демонстрациялық базасында меңгерген. Қазір мамандар алған білімдерін дәрістер, семинарлар және практикалық көрсетілімдер арқылы студенттер мен жергілікті фермерлерге үйретіп келеді.
2019 жылы Бішкекте өткен ШЫҰ саммитінде ҚХР төрағасы Си Цзиньпин ШЫҰ-ның ауыл шаруашылығы технологияларымен алмасу және оқыту жөніндегі демонстрациялық базасын құруды ұсынған болатын.
«Бұл – көреген бастама! ҚХР төрағасы Си Цзиньпин Бішкекте өтетін саммитте ШЫҰ аясында ауыл шаруашылығының тұрақты дамуы саласындағы ынтымақтастыққа кеңірек мүмкіндік беретін қосымша шараларды ұсынады деп үміттенемін», – деді Нарматова.
Мәскеуде 5G технологиясын кәсіптік оқытуға енгізген әлемдегі алғашқы Лу Бань шеберханасы жергілікті техникалық мамандарды даярлауды жалғастырып келеді. Ал ресейлік оқытушылар Тяньцзиньде меңгерген «іс жүзінде үйрену» моделін оқу аудиторияларына енгізуде.
Қытай-Қырғызстан-Өзбекстан теміржолы құрылыстың шешуші кезеңіне өтіп, үш елді байланыстыратын жаңа көлік дәлізі қарқынды қалыптасып жатыр.
Циндаодағы ШЫҰ демонстрациялық аймағында ұйымға мүше елдердің кәсіпкерлері ынтымақтастық жобаларын талқылауда.
Егістіктен аудиторияларға дейін, кадр даярлаудан инфрақұрылым құрылысына дейін ҚХР төрағасы Си Цзиньпиннің мына сөзі нақты көрініс табады:
«Шанхай ынтымақтастық ұйымының дамуын ілгерілету барысында Қытай тарапы әрдайым бір сөзге – «практикалық іске» ерекше мән береді».
Өткен бір жыл ішінде Қытай тарапы Си Цзиньпиннің Тяньцзинь саммитінде ұсынған маңызды бастамаларын жүзеге асырып, «қытайлық іс-қимылдар» арқылы өңірдің дамуына ықпал етті.
Жасыл индустрия, цифрлық экономика, ғылыми-технологиялық инновациялар, энергетика, жоғары білім, кәсіптік-техникалық білім және жасанды интеллект салаларындағы жеті практикалық платформа толық іске қосылды.
«Он миллиондаған киловатт қуаттағы» күн және жел энергетикасы жобаларының төрттен үш бөлігіне жуығы жүзеге асырылды. Ал «ауқымы шағын, әлеуметтік маңызы жоғары» 100 жобаның үштен екісінен астамы іске қосылды.
«Қытай ұсынған бастамалар нақты іс-қимылға айналып, Қытай тарапының міндеттемелері нақты нәтижелермен жүзеге асуда», – деді Г.В. Плеханов атындағы Ресей экономика университетінің Ташкент филиалының доценті Равшан Назаров.
Ол қазіргі саммитте ҚХР төрағасы Си Цзиньпин практикалық ынтымақтастық жөнінде көбірек шара ұсынады деп үміт білдірді. Сонымен қатар цифрлық экономика, жасыл технологиялар және жаңартылатын энергетика секілді салалардағы ынтымақтастық әлеуетін ашу арқылы өңірлік дамудың жаңа қозғаушы күштерін қалыптастыруға шақырды.
Қазір «шанхай отбасы» аясындағы адамдар арасындағы байланыс, логистикалық және ақпараттық ағындар барған сайын тығыз сипат алып келеді.
Қауіпсіздік саласындағы ынтымақтастықты нығайту және түрлі тәуекелдер мен сын-қатерлерге тиімді жауап беру барлық елдер үшін өзекті қажеттілікке айналды.
Былтыр Тяньцзиньдегі саммитте ШЫҰ-ға мүше мемлекеттердің көшбасшылары төрт «қауіпсіздік орталығының» ашылу рәсіміне бірге қатысты. Олардың қатарында ШЫҰ-ның Қауіпсіздік қатерлері мен сын-қатерлеріне қарсы іс-қимыл жөніндегі кешенді орталығы бар. Бұл қауіпсіздік саласындағы ынтымақтастықты тереңдетуге арналған жаңа институционалдық тетіктерді қалыптастырды.
Тең әлем архитектурасы: жаһандық басқарудың жаңа көкжиектері
2026 жылдың көктемінде Моңғолияда құмды дауыл болды. Қытайдың «Мацзу» атты интеллектуалды метеорологиялық ескерту жүйесі жергілікті метеорологиялық қызметтерге қауіп-қатерді алдын ала бағалауға көмектесіп, малшыларға малды қауіпсіз жерге көшіруге уақыт берді.
«Бұл тәжірибе Қытайдың жасанды интеллектіні жаһандық басқаруды ілгерілетуге қосып отырған оң үлесін көрсетеді», – деді Моңғолия ғылым және технология университетінің проректоры Чорлумунхбат.
Оның айтуынша, Қытай ШЫҰ-ға мүше мемлекеттерді жасанды интеллектіні қолдану саласындағы ынтымақтастық орталығын бірлесіп құруға шақырған.
Ол ҚХР төрағасы Си Цзиньпиннің ШЫҰ аясында жасанды интеллектіні басқару және қолдану саласындағы ынтымақтастықты одан әрі тереңдетуге ықпал етіп, жаһандық цифрлық алшақтықты еңсеруге көбірек үлес қосады деп үміт білдірді.
Әлемге көз жүгіртсек, түрлі өңірлерде ұзаққа созылған геосаяси қақтығыстарды, сондай-ақ климаттың өзгеруі, жасанды интеллектіні басқару және басқа да мәселелерге байланысты жаһандық сын-қатерлердің күшейіп келе жатқанын көруге болады.
Жаһандық басқаруды қалай жетілдіру және ортақ іс-қимыл үшін күш біріктіру – бүгінде халықаралық қауымдастық алдында тұрған маңызды міндеттердің бірі.
2025 жылғы Тяньцзиньдегі ШЫҰ саммиті кезінде ҚХР төрағасы Си Цзиньпин Жаһандық басқару бастамасын ұсынды. Ол «Шанхай ынтымақтастық ұйымы Жаһандық басқару бастамасын жүзеге асыруда жетекші рөл атқарып, үлгі болуы керек» екенін атап өтті.
Бүгінде Жаһандық басқару бастамасын 160-қа жуық мемлекет пен халықаралық ұйым қолдады. Нью-Йорк, Женева және Вена қалаларында «Жаһандық басқарудың достары тобы» құрылып, оған мүше мемлекеттер саны 60-тан асты.
Осылайша Жаһандық басқару бастамасы қытайлық ұсыныстан халықаралық тәжірибеге айналып, өміршеңдігін көрсетіп келеді.
Халықаралық қауымдастық жаһандық басқаруды жетілдіру бағытында ШЫҰ-ға үлкен үміт артып отыр.
Беларусь Коммунистік партиясы Орталық комитетінің ШЫҰ және БРИКС елдерімен өзара іс-қимылға жауапты бөлімінің басшысы Руслан Есин ҚХР төрағасы Си Цзиньпин ұсынған Жаһандық басқару бастамасы «қазіргі әлемнің жаһандық басқару жүйесін жетілдіруге деген өзекті қажеттілігіне сәйкес келетінін» айтты.
Ол Қытайдың белсенді қолдауымен ШЫҰ шынайы көпжақтылық қағидатын ұстанып, БҰҰ жетекшілік ететін халықаралық жүйені берік қорғай береді деген үміт білдірді.
Тегеран университетінің Азия зерттеулері орталығының директоры Хамед Вафаеи бұл бастаманы «ауруға дәл сәйкес келетін ем» деп бағалады.
Оның пікірінше, бастама егемендіктердің теңдігі мен халықаралық құқықты сақтауға басымдық береді және халықаралық қауымдастықтың әділеттілікке деген ортақ ұмтылысына жауап береді.
Ол «шанхай отбасы» Қытай ұсынған төрт жаһандық бастаманы бірлесіп жүзеге асырып, жаһандық оңтүстіктегі елдердің ортақ мүдделерін жақсырақ көрсетеді және халықаралық тәртіптің әділетті әрі ұтымды бағытта дамуына ықпал етеді деп үміт білдірді.
ҚХР төрағасы Си Цзиньпин ШЫҰ-ның «жаһандық басқарудың көптеген жаңа тұжырымдамаларын ұсынып, жүзеге асырғанын және біртіндеп жаһандық басқару жүйесін құру мен реформалаудың белсенді қозғаушы күшіне айналып келе жатқанын» атап өтті.
Мәскеу мемлекеттік университетінің Азия және Африка елдері институтының деканы Алексей Масловтың айтуынша, Қытайдың бастамаларының арқасында «шанхай отбасы» ортақ сын-қатерлерді талқылауға және теңдік пен өзара құрмет негізінде ынтымақтастық жөнінде ортақ келісім қалыптастыруға басымдық беріп келеді.
Ол Қытайдың жетекші рөлін жалғастырып, ынтымақтастық жөніндегі келісімдерді нақты іске асыруға ықпал етіп, жаһандық басқаруды жетілдіруге көбірек тәжірибе мен шешім ұсынатынына үміт білдірді.
Мәтін: Чжу Жуйцин, Чжан Юань, Цзян Юйлинь
Дизайн: Чан Цинтань
Үйлестіру: Сунь Хао, Хань Лян, Цяо Цзихун