Жасанды интеллект күнделікті өмірдің ажырамас бөлігіне айналып келеді. Мәтін жазу, ақпарат іздеу, аударма жасау, дауысты тану, білім алу сияқты көптеген процестерді бірнеше секундта орындауға мүмкіндік беретін технологиялар қарқынды дамып жатыр. Қазақстанда да бұл бағытқа ерекше көңіл бөлінуде. 2026 жыл елімізде цифрландыру және жасанды интеллектке басымдық берілетін кезең ретінде аталып, AI технологияларын білім беру мен мемлекеттік басқару салаларына енгізу жұмыстары күшейді.
Алайда технология дамыған сайын бір маңызды сұрақ туындайды: қазақ тілі жасанды интеллект дәуіріне қаншалықты дайын?
Қазақ тілі – AI үшін күрделі тіл
Қазақ тілі жасанды интеллект үшін оңай тілдердің қатарына жатпайды. Халықаралық зерттеулерде қазақ тілі «low-resource language», яғни цифрлық және тілдік ресурстары салыстырмалы түрде аз тіл ретінде сипатталады. Бұл қазақ тіліндегі сапалы цифрлық мәтіндер, белгіленген тілдік корпустар және AI жүйелерін үйретуге арналған деректердің жеткіліксіздігін білдіреді. (Платформа инновационного сообщества)
Мәселен, қазақ тілі жалғамалы тіл болғандықтан, бір түбірге бірнеше қосымша жалғанып, ұзақ әрі мағыналық жағынан күрделі сөздер жасалады. Мұндай ерекшелік нейрожелілерге қазақ тілінің грамматикасы мен мағынасын дұрыс түсінуді қиындатуы мүмкін.
2026 жылы жарияланған зерттеулердің бірінде ірі тілдік модельдер қазақша мәтінді ағылшын тіліне қарағанда көбірек токенге бөліп өңдейтіні көрсетілген. Бұл тілдің морфологиялық ерекшеліктерін модельдердің толық ескеру мәселесі әлі де өзекті екенін көрсетеді. (arXiv)
Бірақ қазақ тілі үшін өз AI жобалары жасалып жатыр
Мәселе тек қиындықтардан тұрмайды. Соңғы жылдары Қазақстанда қазақ тілін жасанды интеллект технологияларына бейімдеу бойынша нақты жобалар пайда болды.
Солардың бірі – KazLLM. Қазақстанның Жасанды интеллект және инновациялар саласындағы ресми мәліметіне сәйкес, KazLLM қазақ тіліндегі мәтіндерді өңдеу, талдау және генерациялау үшін әзірленген тілдік модель. Оның қолдану бағыттарына аударма, құжаттарды өңдеу және автоматтандырылған коммуникация сияқты міндеттер кіреді. (Госуслуги)
Ал Назарбаев Университетінің ISSAI институты әзірлеген KAZ-LLM жобасы қазақ, орыс және ағылшын тілдеріндегі контентпен жұмыс істеуге бағытталған. Жоба түркі тілдері арасындағы байланысты ескере отырып, түрік тілін де қолдауды қарастырады. (ISSAI)
Бұл – қазақ тілінің тек дайын шетелдік AI жүйелеріне бейімделіп қана қоймай, өзіміздің тілдік модельдерімізді қалыптастыруға ұмтылыс бар екенін көрсетеді.
Қазақ тілінің цифрлық «қоры» қаншалықты маңызды?
Жасанды интеллектіні қазақша сөйлету үшін алдымен оны қазақ тіліндегі сапалы деректермен оқыту қажет.
Осы бағытта ISSAI институты қазақ тілінің корпустары, мәтінді дыбысқа айналдыру технологиясы, қазақша сөйлеуді тану және KazNERD сияқты бірқатар жобаларды дамытып келеді. (ISSAI)
Ғалымдар да қазақ тіліндегі деректер қорын кеңейтудің маңызын атап көрсетеді. 2025 жылғы зерттеуде жаңалықтар, ғылыми жарияланымдар және Wikipedia материалдары негізінде шағын, сапалы әрі белгіленген қазақ тіліндегі корпус жасалып, оның бірнеше тілдік модельді жетілдіруде қолданылғаны көрсетілген. (Nazarbayev University)
Демек, мәселе тек «ChatGPT қазақша жақсы сөйлей ме?» деген сұрақпен шектелмейді. Қазақ тілінің AI-дегі болашағы үшін сапалы мәтіндер, ғылыми терминдер, ауызекі тіл үлгілері, диалектілер, аудио деректер және дұрыс таңбаланған тілдік корпус қажет.
Дауысты тану да маңызды бағыт
Қазақ тілін AI-ға енгізу тек мәтінмен шектелмейді. Адамдардың қазақша сөйлеген сөзін компьютердің дұрыс түсінуі де маңызды.
2026 жылы жарияланған зерттеуде қазақ тіліндегі автоматты сөйлеуді тану жүйесін жетілдіру үшін әндерден алынған аудио-мәтін жұптарын пайдалану тәжірибесі зерттелді. Зерттеушілер аз көлемдегі қосымша деректердің өзі кейбір жағдайларда сөйлеуді тану нәтижесін жақсарта алатынын көрсетті. (arXiv)
Бұл бағыттың болашағы зор. Себебі қазақ тіліндегі дауыстық көмекшілер, автоматты субтитр, диктовка, қоңырауларды мәтінге айналдыру және мүмкіндігі шектеулі адамдарға арналған технологиялар үшін сөйлеуді дұрыс тану өте қажет.
AI қазақ тілін дамытуға мүмкіндік бере ме?
Иә. Жасанды интеллект қазақ тілінің қолданыс аясын кеңейтуге мүмкіндік бере алады.
Мысалы, қазақ тіліндегі AI жүйелері:
- қазақша мәтінді автоматты түрде өңдей алады;
- қазақша-орысша және қазақша-ағылшынша аударманы жеңілдетеді;
- оқушылар мен студенттерге қазақ тілінде түсіндіру жұмыстарын жүргізе алады;
- мемлекеттік құжаттармен жұмыс істеуді автоматтандыра алады;
- қазақша субтитр мен транскрипция жасауға көмектеседі;
- журналистер мен контент жасаушылардың жұмысын жеңілдетеді.
2026 жылдан бастап Қазақстан мектептерінде жасанды интеллект құралдарын енгізу жоспарланып отырғаны да тіл мәселесін одан әрі өзекті етеді. Euronews мәліметінше, AI құралдарын мектеп жүйесіне кезең-кезеңімен енгізу көзделіп, 2027 жылға дейін 500 мектепті қамту жоспары бар.
Егер бұл технологиялар қазақ тілінде сапалы жұмыс істесе, оқушының AI-мен қазақша қарым-қатынас жасау мүмкіндігі де артады.
Ең үлкен қауіп – қазақ тілінің AI ішінде «екінші тіл» болып қалуы
Сонымен бірге қауіптер де бар.
Зерттеулер көрсеткендей, қазіргі ірі тілдік модельдерде төмен ресурсты тілдерге арналған жауаптардың дәлдігі жоғары ресурсты тілдермен салыстырғанда төмен болуы мүмкін. 2026 жылғы зерттеу ағылшын және төмен ресурсты тілдер арасындағы жауап сапасында 13,8–16,7 пайыздық пункт айырмашылықты анықтаған. Авторлар модельдер төмен ресурсты тілдерде сырттай сауатты көрінгенімен, нақты мазмұнның дәлдігі төмендеуі мүмкін екенін көрсетеді. (arXiv)
Бұл қазақ тілі үшін маңызды мәселе.
Егер AI қазақ тіліндегі контентті жеткілікті деңгейде түсінбесе, ол қате аударма жасауы, тарихи немесе мәдени ақпаратты бұрмалауы, қазақша сөздердің мағынасын дұрыс түсінбеуі мүмкін.
Сондықтан қазақ тілін AI-ға енгізу – тек техникалық мәселе емес. Бұл тілдің мәдени және ұлттық ерекшелігін сақтау мәселесі.
Дайынбыз ба?
Қазақ тілінің AI дәуіріне толық дайын екенін айту әлі ерте. Себебі тілдік деректерді көбейту, сапалы корпустар жасау, терминологияны жүйелеу, сөйлеуді тану технологияларын жетілдіру және модельдердің қазақша жауаптарының дәлдігін арттыру бойынша әлі де жұмыс қажет.
Бірақ қазақ тілі бұл жарыстан тыс қалған жоқ.
KazLLM сияқты отандық жобалардың пайда болуы, қазақ тілінің цифрлық корпустарының дамуы, сөйлеуді тану технологияларына арналған зерттеулер және тілдік модельдерді қазақ тіліне бейімдеу жұмыстары маңызды қадам болып отыр.
Ендігі міндет – қазақ тілін AI-ға жай ғана «қосып қою» емес, оның технологиялық ортада толыққанды жұмыс істейтін тілге айналуын қамтамасыз ету.
Өйткені болашақта тілдің өміршеңдігі оның тек адамдар арасында қаншалықты қолданылатынымен емес, цифрлық технологиялардың оны қаншалықты түсініп, өңдеп және қолдана алатынымен де өлшенуі мүмкін.
Қазақ тілі AI дәуіріне дайындала бастады. Енді оның сол дәуірде қандай орын алатыны – жасанды интеллектіні жасаушыларға ғана емес, қазақ тіліндегі сапалы цифрлық контент қалыптастыратын қоғамның өзіне де байланысты.