STEPPENEWS.KZ: Қазақстандағы климаттың өзгеруі елдің су ресурстарына тікелей әсер етуде – бұл экономикалық тұрақтылықтың негізгі факторларының біріне айналды.
Qazaq Expert Club су саясаты саласының сарапшысы Қуаныш Өзбековтің айтуынша, соңғы жылдары еліміздегі Жайық, Тобыл, Ертіс және Есіл өзендеріндегі су деңгейінің тұрақты төмендеуі, сондай-ақ Балқаш пен Каспий акваторияларының тартылуы тіркелуде. Сонымен қатар, климаттық циклдің өзі өзгеруде: қыс мезгілі жылы болып, қардың жиналу және еру тәртібі бұзылып жатыр. Соның салдарынан еріген судың бір бөлігі топыраққа ерте сіңіп кетеді немесе буланып, су қоймаларына жетпей қалады.
Сарапшының пікірінше, 2024 жылғы оқиғалар елдің бұл мәселедегі осалдығын анық көрсетті. Су тасқынының салдарынан 170 мыңнан астам адам үйлерін тастап кетуге мәжбүр болды, мыңдаған ғимарат су астында қалды. Бұл құрғақшылық мәселесіне қарама-қайшы емес, керісінше бір мәселенің екі жағы – климаттық тұрақсыздық пен инфрақұрылымның дайын еместігінің көрінісі.
«Болжамдар бойынша, 2040 жылға қарай Қазақстандағы су тапшылығы қажеттіліктің 50%-ына жетуі мүмкін, ал 2050 жылға қарай су дағдарысы елдің ЖІӨ-сін 6%-ға дейін төмендетуі ықтимал. Бұл мәселенің тек экология шеңберінен шығып, макроэкономикалық тұрақтылық факторына айналғанын білдіреді», – деп атап өтті Қуаныш Өзбеков.
Тағы бір қиындық – экономиканың ресурстарды шамадан тыс көп қажет ететінінде. Өнім бірлігіне шаққандағы су тұтыну көлемі шамамен 109 текше метрді құрайды – бұл АҚШ немесе Ресеймен салыстырғанда 2,5 есе, ал Австралиямен салыстырғанда 5 есе жоғары. Сарапшының айтуынша, бұл суды пайдалану тиімділігінің төмендігін және бірқатар салалардағы технологиялық артта қалушылықты көрсетеді.
Жағдайды су ресурстарының географиялық орналасуы да күрделендіре түспек. Өзен ағынының шамамен жартысы ел аумағынан тыс жерде қалыптасады, ал Қазақстан трансшекаралық бассейндердің төменгі бөлігінде орналасқан. «Бұл елді көрші мемлекеттердің су саясатына тәуелді етеді және тұрақты өңіраралық ынтымақтастықты талап етеді», – дейді сарапшы.
Осы сын-қатерлерге жауап ретінде институционалдық шаралар қабылдануда. 2025 жылдың сәуірінде жаңа Су кодексі қабылданып, онда алғаш рет «су қауіпсіздігі» ұғымы енгізілді. Құжат бойынша 20 жаңа су қоймасын салу, 15 қолданыстағы нысанды жаңғырту және 14 мың шақырым ирригациялық желіні қалпына келтіру қарастырылған. 2030 жылға қарай су шығынын 25%-ға дейін қысқарту жоспарланып отыр.
Алайда, Қуаныш Өзбековтің пікірінше, негізгі мәселе – осы жоспарлардың іске асуында. Тамшылатып және жаңбырлатып суару сияқты заманауи технологиялар қазірдің өзінде су тұтынуды 50%-ға дейін қысқартуға және өнімділікті арттыруға мүмкіндік береді, бірақ оларды кең көлемде енгізу қажет.
«Қазіргі таңда Қазақстан таңдау кезеңінде тұр. Су үнемдеу технологияларын, цифрлық мониторингті және ресурстарды басқарудың заманауи тәсілдерін енгізу жылдамдығына экономиканың тұрақтылығы мен әлеуметтік тұрақтылық деңгейі тікелей тәуелді. Сонымен қатар, мүмкіндіктер терезесі біртіндеп тарылып келеді. Алдағы жылдары қабылданатын шешімдер елдің су қауіпсіздігі деңгейін алдағы ондаған жылдарға анықтап береді», – деп түйіндеді сарапшы.
