Аяттың тарихи сәті және өркениеттік серпіліс
Адамзат тарихында өркениеттің бағытын өзгерткен сөздер көп емес. Солардың бірі – «Оқы!» деген үндеу. Бұл сөз белгілі бір қауымға ғана емес, бүкіл адамзатқа бағытталған рухани бағдарлама іспетті. Сауат деңгейі төмен, ауызша мәдениет үстем қоғамға түскен бұл бұйрық – түбегейлі трансформацияның бастауы болды. Ол адам санасын оятуға, ойлау мәдениетін қалыптастыруға, білімді қасиетті құндылық деңгейіне көтеруге бағытталды.
«Оқы!» – тек мәтінді оқу емес. Бұл – әлемді оқу, болмысты оқу, тарихты оқу, адамды оқу. Бұл – ақпаратты жаттау емес, мағынаны іздеу. Алғашқы үндеудің өзінде білім мен құндылық ажырамас бірлікте берілді: «Раббыңның атымен оқы». Демек, білім бейтарап кеңістік емес, ол моральдық бағдармен, жауапкершілікпен, адамгершілікпен тығыз байланысты. Білім – күш, бірақ сол күштің бағытын анықтайтын – рухани негіз.
Ислам өркениетінің кейінгі дамуы осы үндеудің нәтижесі еді. Ғылым мен сенім қарама-қайшы емес, бір-бірін толықтырушы ұғым ретінде қалыптасты. Мешіттер тек құлшылық орны емес, білім орталығы қызметін атқарды. Ғалым – тек теолог емес, астроном, дәрігер, математик, философ болды. Бұл – «Оқы!» әмірінің өркениеттік жемісі.
Цифрлық дәуірдегі «Оқы!» – ақпараттан саналыққа дейін
XXI ғасыр – ақпарат тасқынының ғасыры. Біз бұрын-соңды болмаған білімге қолжетімділік кезеңінде өмір сүріп жатырмыз. Бір батырманы басу арқылы мыңдаған кітап, зерттеу, пікір мен көзқарасқа қол жеткізуге болады. Бірақ дәл осы мүмкіндіктің өзі жаңа қауіптерді де ала келді: жалған ақпарат, үстірт түсінік, ойланбай тұтыну мәдениеті.
Бүгінгі «Оқы!» – жай оқу емес, сараптау. Бұл – сыни ойлау. Бұл – дерек пен пікірді ажырату. Бұл – цифрлық сауаттылық. Егер алғашқы дәуірде оқу – надандықпен күрес болса, бүгін оқу – ақпараттық хаоспен күрес.
Жасанды интеллект, алгоритмдер, виртуалды кеңістік – бәрі адамның білімін кеңейтеді. Бірақ адамды адам ететін қасиет – ойлау қабілеті. Ал ойлау – білімге негізделеді. Сондықтан «Оқы!» әмірі бүгін де өзекті: технологияны меңгер, бірақ оған тәуелді болма; ақпаратты қабылда, бірақ сүзгіден өткіз; үйрен, бірақ құндылықтан ажырама.
Қазіргі әлемде білім тек кәсіби жетістік құралы емес. Ол – рухани иммунитет. Діни сауаттылық радикалды идеялардан қорғайды. Ғылыми сауаттылық жалған теориялардан сақтайды. Медиасауаттылық манипуляцияға қарсы тұруға үйретеді. Мұның барлығы – «Оқы!» үндеуінің заманауи көрінісі.
Білім, жауапкершілік және болашақ
«Оқы!» – бұл еркіндікке шақыру ғана емес, жауапкершілікке шақыру. Білім алған сайын адамның ықпалы артады. Ал ықпал артқан сайын жауапкершілік те күшейеді. Ядролық энергия, биотехнология, киберкеңістік – бәрі білім жемісі. Бірақ оларды игілікке немесе зиянға айналдыру – адамның таңдауы.
Сондықтан «Раббыңның атымен оқы» тіркесі бүгін ерекше мәнге ие. Ол білімді этикамен ұштастыруды талап етеді. Ғылым адамзат игілігіне қызмет етуі тиіс. Технология адамгершілік шеңберінен шықпауы тиіс. Даму рухани құндылықтармен үйлесуі керек.
Бұл үндеу әрбір жасқа бағытталған. Қазіргі жастар – мүмкіндіктер буыны. Олар цифрлық әлемде еркін, ақпаратпен жұмыс істеуге қабілетті. Бірақ дәл сол себепті олардың саналы бағытқа мұқтаждығы да жоғары. Білімге деген ішкі мотивация қалыптасқанда ғана қоғам интеллектуалды әрі рухани тұрғыдан тұрақты бола алады.
«Оқы!» – бұл тек мектептегі немесе университеттегі оқу емес. Бұл – өмір бойы үйрену. Бұл – өзіңді тану. Өз ниетіңді, өз әрекетіңді, өз орныңды түсіну. Ішкі рефлексия да – оқу. Адам өзін оқи алғанда ғана шынайы кемелдікке қадам жасайды.
Ұлттың болашағы да осы үндеуге жауап беруіне байланысты. Білімге негізделген қоғам ғана дамуға қабілетті. Бірақ тек техникалық білім жеткіліксіз. Рухани құндылықпен үйлескен білім ғана ұзақ мерзімді өркендеуді қамтамасыз етеді. Интеллект пен иманның үйлесімі – тұрақты дамудың кепілі.
Бүгінгі әлем өзгеруде. Шекаралар ашық, идеялар еркін, технология шапшаң. Осындай жағдайда мәңгілік үндеу бізге бағыт береді: үйрен, ізден, ойлан, жауапкершілік ал.
«Оқы!» – бұл өткен тарихтың естелігі емес, болашақтың бағдарламасы. Ол адамзатқа бағытталған мәңгілік үндеу ретінде әр дәуірде жаңғырып отырады. Сұрақ біреу ғана: біз оны жай естіп қоямыз ба, әлде өмірлік ұстанымға айналдырамыз ба?
Автор:
Р.А. Жамал— «7M02205 – Исламтану» мамандығының магистранты
Бегалинова К.К. – профессор, философия ғылымдарының докторы
