Жапалақ – түнде ұшатын, көзі өткір жыртқыш құс. Алайда халық ауыз әдебиетінде жапалақ көбінесе келемеж, мысқыл ретінде, кейде дәрменсіздіктің символы ретінде суреттеледі. «Жапалаққа күндіз жоқ» деген сөз оның жарықтан қорқатынын, түнекте ғана белсенді болатынын білдіреді. Сондай-ақ, жапалақты қыран құспен салыстырып, оның қауқарсыздығын көрсетеді. «Жапалақ тасқа соғылса да, жапалақ өледі» деген мақал әлсіз бен күштінің теңсіздігін, әлсіздің әрқашан зардап шегетінін меңзейді. Төмендегі Жапалақ туралы мақалдар адамның мүмкіндігін, шама-шарқын білу керектігін еске салады.
Жапалақ туралы таңдаулы мақалдар
- Жапалақ қарғаға қарап «құсым» дейді.
- Жапалақтың көзі – тас қараңғы.
- Жапалақтың ұясы – түнек.
- Жапалаққа күндіз жоқ.
- Жапалақтай жалғыз.
- Жапалақша үркіп.
- Бақытың артқан шағыңда, жапалақ салсаң, қу ілер; бақытың тайған шағыңда, сұңқар салсаң, аз ілер.
- Жапалақты таспен ұрсаң да жапалақ өледі, жапалақпен тасты ұрсаң да жапалақ өледі.
- Жапалақ мақтанса, жардан қоян алдым дер.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Жапалақ мақтанса, жардан қоян алдым дер» деген мақал нені білдіреді?
Бұл мақал бос мақтаншақтықты, өтірікшілікті сынайды. Жапалақтың қоян алатын күші жоқ, ол тек тышқан аулайды. Бірақ өзін батыр көрсеткісі келіп, мүмкін емес нәрсені істедім деп мақтанады. Бұл – қолынан түк келмесе де, аузымен орақ оратын адамдарға қарата айтылған сөз.
Бақыт пен жапалақтың байланысы туралы мақалдың мәні қандай?
«Бақытың артқан шағыңда, жапалақ салсаң, қу ілер» деген сөз сәттіліктің рөлін көрсетеді. Егер адамның жолы болып тұрса, ең қарапайым құралмен немесе әлсіз көмекшімен (жапалақпен) де үлкен табысқа (қуға) жете алады. Ал жолы болмаса, ең мықты мүмкіндік те (сұңқар) нәтиже бермейді. Жапалақ туралы айтқанда, бұл тағдырдың сыйы туралы ең әдемі теңеу.
«Жапалақты таспен ұрсаң да…» деген мақал әділетсіздік пе?
Бұл мақал өмірдегі күштердің теңсіздігін реалистік түрде көрсетеді. Әлсіз адам (жапалақ) күшті кедергіге (тасқа) соғылса да, немесе күшті оған тиіссе де, бәрібір зардап шегетін – әлсіз жақ. Бұл адамды өз шамасын білуге, «тасқа» (күштіге) қарсы шықпауға немесе абай болуға шақырады.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
