Арық сөзінің қазақ тілінде екі негізгі мағынасы бар: бірі – су ағатын канал (суармалы егіншіліктің негізі), екіншісі – малдың немесе адамның жүдеу күйі (арық-тұрақ). Халық мақалдарында осы екі ұғым да кеңінен қамтылған. Су ағатын арық – тіршіліктің, еңбектің және болашақ өнімнің көзі. «Қазарсың арықты, көрерсің жарықты» деген сөз еңбектің нәтижесін көрсетеді. Ал жүдеу мағынасындағы арық – жоқшылықтың, күтімсіздіктің немесе аурудың белгісі. Арық малдың күйін келтіру – шаруақорлықтың сын-тезі. Төмендегі Арық туралы мақалдар еңбекқорлыққа шақырып, жалқаулық пен салақтықты сынайды.
Арық туралы таңдаулы мақалдар
- Қазарсың арықты, көрерсің жарықты.
- Иті семіз, малы арық – жер азғаны, ынтымағы болмаса – ел азғаны.
- Арық айтып, семіз шық.
- Арық көңіл – жарық.
- Арық қой тырысқақ, аш адам ұрысқақ.
- Арық малды асырасаң, аузы-мұрныңды май етер; жаман адамды асырасаң, аузы-мұрныңды қан етер.
- Арық қойда төстік жоқ.
- Арық атқа қамшы жау, жыртық үйге тамшы жау.
- Атың арық болса бір шап, отының аз болса бір жақ.
- Арық атты түсте бақ, қарғып тұрса – қанатың.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Арық айтып, семіз шық» мақалының дипломатиялық мәні қандай?
Бұл мақал уәде берудегі сақтық пен қарапайымдылықты насихаттайды. Істі бастар алдында «қатырамын, керемет болады» деп мақтанбай, нәтижесін қарапайым етіп (арық айтып) көрсеткен дұрыс. Егер нәтиже күткеннен жақсы болса (семіз шықса), бұл сенің беделіңді көтереді. Ал керісінше болса, ұятқа қаласың. Арық туралы бұл сөз адамды ұстамдылыққа үйретеді.
«Қазарсың арықты, көрерсің жарықты» деген сөз тек егіншілікке қатысты ма?
Тікелей мағынасында егіншілікке қатысты болғанымен, ауыспалы мағынасы кез келген еңбекке жүреді. Арық қазу – ауыр жұмыс, бірақ оның соңында су келіп, егін жайқалып, молшылық (жарық) болады. Бұл кез келген қиын істің соңында жемісі болатынына, маңдай тердің ақталатынына деген сенім.
«Арық атқа қамшы жау» дегенді қалай түсінуге болады?
Бұл мақал әлсіздік пен қиындықтың үстіне қиындық қосылуын сипаттайды. Онсыз да жүдеп тұрған атқа қамшының тиюі – оны одан сайын титықтату. Бұл әлеуметтік мағынада, қиналып жүрген адамға қосымша салмақ салудың немесе жазалаудың әділетсіздігін, оның жағдайын түсіну керектігін меңзейді.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
