Айран – қазақтың ұлттық сусындарының ішіндегі ең танымалы және күнделікті тұрмыста жиі қолданылатыны. Ол тек шөлді қандырып, аштықты басатын тағам ғана емес, сонымен бірге татулықтың, бірліктің және берекенің символы. «Айрандай ұйып отыру» деген теңеу отбасының немесе елдің ынтымағын білдіреді. Ал «айран ішкен құтылар, шелек жалаған тұтылар» деген мақалда әділдік пен жазаның бұлтартпастығы меңзеледі. Айран сүттен ұйытылатындықтан, ол ақ түсті, тазалық пен адалдықтың белгісі саналады. Халық ауыз әдебиетінде айранға қатысты мақалдар шаруашылықпен, адамгершілікпен және қоғамдық қатынастармен тығыз байланысты. Төмендегі Айран туралы мақалдар қарапайым сусын арқылы өмірдің күрделі заңдылықтарын түсіндіреді.
Айран туралы таңдаулы мақалдар
- Аз қойда айран бар да, өре жоқ.
- Айран ішкен құтылар, шелек жалаған тұтылар.
- Айран ұйытса – іріткен, тері илесе – шіріткен.
- Сиырлының үйі – айран, сиырсыздың үйі – сырдаң.
- Аш ауыл айранды бұрын ішеді.
- Түзде бұзауы жамырағанның үйде айраны төгіледі.
- Асы жоқ алтын аяқтан айраны бар тостақ артық; талдырмаш таза айырдан жүк көтергіш қоспақ артық.
- Үйіңде екі қатының болса ойран болар, Екі сиырың болса айран болар.
- Сөз тумай сайран болмас, Сайран болмай айран болмас.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Айран ішкен құтылар, шелек жалаған тұтылар» деген мақалдың құқықтық астары бар ма?
Иә, бұл мақал қылмыс пен жазаның сәйкессіздігін немесе әділетсіздікті сынайды. Үлкен қылмыс жасағандар (айран ішкендер) жазадан құтылып кетіп, ұсақ-түйек қателік жасағандар немесе куәгерлер (шелек жалағандар) жазаға тартылып жататын жағдайларды меңзейді. Бұл – қоғамдағы заң үстемдігінің бұзылуына қатысты айтылған ащы шындық.
«Сиырлының үйі – айран, сиырсыздың үйі – сырдаң» дегенді қалай түсінуге болады?
Бұл мақал еңбек пен шаруашылықтың берекесі туралы. Мал ұстаған, сиыры бар үйдің дастарханы тоқ, ақ (айран) үзілмейді, қонақжай келеді. Ал малы жоқ, жалқау үйдің дастарханы жұтаң, сондықтан олардың қабағы да суық (сырдаң) болады. Айран туралы мақалдарда тоқшылық пен көңіл-күйдің байланысы жиі айтылады.
Айран мен ынтымақтың қандай қатысы бар?
«Айрандай ұйыған» деген тұрақты тіркес татулықты білдіреді. Айран сүттің ашытқы арқылы бірігіп, қоюлануынан пайда болады. Сол сияқты, адамдар да бір мақсатқа жұмылып, ынтымақтасқанда күшті елге айналады. Егер айран іріп кетсе (бұзылса), оның дәмі де, қасиеті де жоғалады. Бұл алауыздықтың зиянын көрсетеді.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
